Nielegałowie: kim są i jak ich wykrywano

Bez immunitetu, pod cudzym nazwiskiem

Wielu oficerów wywiadu pracuje za granicą pod przykrywką dyplomatyczną. Jeśli wpadną, chroni ich immunitet: państwo przyjmujące może ich najwyżej wydalić. Nielegał tej ochrony nie ma. Glosariusz International Spy Museum opisuje go jako funkcjonariusza działającego w obcym kraju bez immunitetu dyplomatycznego, pod nową tożsamością, i wiąże ten termin z KGB oraz SVR.¹

Departament Sprawiedliwości USA w skardze karnej z 27 czerwca 2010 r. opisuje nielegałów SVR jako tajnych agentów, którzy przyjmują fałszywą tożsamość i latami mieszkają w USA na długoterminowych, głęboko zakonspirowanych zadaniach, ukrywając wszelkie związki z Rosją. Skarga dodaje, że część z nich działa za granicą pod prawdziwym nazwiskiem, z krótszym szkoleniem, ale w podobnym warsztacie.⁵

Legenda i szkolenie

Fikcyjny życiorys nielegała to legenda. International Spy Museum opisuje ją jako zmyśloną biografię, zwykle popartą dokumentami i wyuczonymi szczegółami. Według skargi z 2010 r. nielegałowie przechodzą przed wyjazdem rozległe szkolenie SVR; wśród umiejętności skarga wymienia łączność między agentami, pismo niewidoczne i posługiwanie się zawodem-przykrywką.^1,5

Celem nie jest szybkie zdobycie tajnego dokumentu, tylko zakorzenienie się. FBI pisze o agentach, którzy osiedlali się w Ameryce, zawierali małżeństwa, kupowali domy i wychowywali dzieci, a część z nich posługiwała się skradzioną tożsamością. Według skargi karnej jednym z zadań było szukanie i rozwijanie kontaktów w kręgach kształtujących politykę USA.^4,6

Nielegał, śpioch, kret: nie mylić

Trzy pojęcia często się mieszają. Śpioch to według glosariusza International Spy Museum agent, który żyje w obcym kraju jak zwykły obywatel i zaczyna działać dopiero w sytuacji konfliktu. Nielegał może być śpiochem, ale nie musi – nielegałowie z 2010 r. według FBI aktywnie zbierali informacje i szukali źródeł.^1,4

Kret to z kolei ktoś, kto przenika do instytucji przeciwnika, zatrudniając się w niej. Nielegał zwykle nie pracuje w instytucji, którą rozpracowuje; jego atutem jest to, że z zewnątrz wygląda jak zwykły mieszkaniec. W trzech opisanych niżej sprawach o wykryciu zdecydowały informacje od ludzi z drugiej strony – defektorów – i długa obserwacja, a nie wpadka przy pracy w urzędzie. Przypadki kretów, takich jak Aldrich Ames czy Robert Hanssen, opisujemy na osobnych kartach.^1,2,3,4

Rudolf Abel: pęknięta moneta

Rudolf Abel, naprawdę William Fisher, wjechał do USA w 1948 r. jako Andrew Kayotis. CIA przypomina, że był Anglikiem, który jako dziecko przeniósł się do Rosji, a jego prawdziwą tożsamość poznano dopiero po jego śmierci.⁷

Pierwszy ślad był przypadkowy. Według FBI w 1953 r. brooklińskiemu gazeciarzowi upadła pięciocentówka, która pękła na pół i odsłoniła maleńkie zdjęcie z ciągami cyfr. Badania i pytania na miejscu nic nie dały, monetę odłożono do akt.²

Przełom przyniósł człowiek, nie technika. Cztery lata później na stronę USA przeszedł radziecki szpieg Reino Häyhänen, czyli defektor. Ujawnił, że Sowieci dawali mu wydrążone przedmioty, zaprowadził agentów do martwej skrzynki z wydrążoną śrubą, pomógł odczytać szyfr z monety i wskazał swojego przełożonego „Marka”. FBI ustaliło, że był nim pułkownik Rudolf Abel.²

Abla aresztowano 21 czerwca 1957 r.; w jego pokoju hotelowym i pracowni znaleziono, jak pisze FBI, skarbnicę sprzętu szpiegowskiego. Skazany za szpiegostwo na długoletnie więzienie, w 1962 r. został wymieniony na pilota U-2 Francisa Gary’ego Powersa.²

Siatka z Portland: wskazówka z Polski

W Londynie pod postacią drobnego kanadyjskiego biznesmena „Gordona Lonsdale’a” działał Konon Mołody. MI5 pisze, że według jego własnych słów wstąpił do KGB w 1940 r. i doszedł do stopnia pułkownika w pionie nielegałów. Prowadził Harry’ego Houghtona i Ethel Gee z ośrodka marynarki wojennej w Portland, a łączność siatki obsługiwali z bungalowu w Ruislip Helen i Peter Krogerowie, z pozoru antykwariusze.³

Według MI5 sprawa wyszła na jaw w 1960 r. dzięki polskiemu defektorowi, którego informacje wskazały Lonsdale’a jako kontakt Houghtona i Gee. MI5 nie podaje na tej stronie jego nazwiska. Potem nastąpiła długotrwała obserwacja.³

Houghtona, Gee i Lonsdale’a aresztowano w pobliżu teatru Old Vic w Londynie, Krogerów tego samego dnia w Ruislip. Houghton i Gee dostali po 15 lat więzienia. Lonsdale’a w 1964 r. odesłano do Moskwy w zamian za Greville’a Wynne’a, Brytyjczyka więzionego przez Rosjan jako szpieg; Krogerowie także zostali wymienieni, zanim odbyli całe kary. MI5 zalicza tę sprawę do swoich najważniejszych powojennych sukcesów kontrwywiadu.³

„Ghost Stories”: dekada obserwacji

Najlepiej udokumentowana współczesna sprawa to operacja „Ghost Stories”. Według FBI śledztwo w sprawie nielegałów SVR trwało ponad dziesięć lat; agenci i analitycy, korzystając z obserwacji i zaawansowanych technik, ustalali tożsamość szpiegów, skalę zagrożenia i ich metody.⁴

Skarga karna z 2010 r. pokazuje, jak wyglądało to od strony dowodów: obserwacja spotkań prowadzona na podstawie postanowień sądu, nagrania wideo, rozmowy przechwycone za zgodą sądu, kontakty z agentami pod przykrywką, a także wiadomość z moskiewskiej Centrali z 2009 r., którą FBI odszyfrowało. W materiałach opublikowanych później jest zdjęcie z 2004 r. z przekazania w przelocie.^4,5

27 czerwca 2010 r. zatrzymano dziesięć osób. 8 lipca wszystkie przyznały się do zmowy w celu działania jako agent obcego rządu i miały zostać wydalone; USA zgodziły się przekazać je Rosji, a Rosja – uwolnić cztery osoby więzione w Rosji. FBI podkreśla, że nielegałowie nigdy nie zdobyli dokumentów niejawnych, ale zbierali informacje, przesyłali je do Rosji i wyszukiwali potencjalne źródła.^4,8,9

Co łączy te sprawy

W żadnej z trzech spraw nielegała nie zdradziła sama legenda. Abla wskazał defektor, siatkę z Portland – informacje polskiego defektora, a sprawę z 2010 r. rozwiązała wieloletnia, prowadzona za zgodą sądu obserwacja. We wszystkich trzech kontrwywiad potrzebował lat cierpliwej pracy, zanim doszło do aresztowań.^2,3,4

Wspólny jest też finał: wymiana. Abel wrócił do ZSRR za Powersa w 1962 r., Lonsdale za Wynne’a w 1964 r., dziesięcioro nielegałów z 2010 r. – za cztery osoby więzione w Rosji. Miejsca tych spraw, od Brooklynu po most Glienicki, zebraliśmy na trasie Szlakiem nielegałów.^2,3,9

Postać nielegała chętnie podejmuje popkultura – od filmu „Most szpiegów” o sprawie Abla po powieść „Nielegalni” Vincenta V. Severskiego. Porównania z faktami prowadzimy na osobnych kartach.^10,11