KGB (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR, 1954–1991)

Powstanie

Według opracowania Filipa Kovacevicia dla Cold War International History Project (Wilson Center, 2023) pełna nazwa brzmiała Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR. KGB formalnie utworzono 13 marca 1954 r. dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, a szczegółowy regulamin przyjęto dopiero 9 stycznia 1959 r. Przewodniczącym został Iwan Sierow.¹

Autor zwraca uwagę, że po upadku Berii kierownictwo partii chciało, by aparat bezpieczeństwa nie mógł zagrozić jej władzy; kandydatura Sierowa budziła wątpliwości części działaczy.¹

Łańcuch poprzedniczek KGB zaczyna się od Czeki z 1917 r.; w czasie II wojny światowej działał kontrwywiad wojskowy Smiersz.³

Struktura

Za wywiad zagraniczny odpowiadał I Zarząd Główny, za kontrwywiad – II Zarząd Główny. Kovacevic opisuje na podstawie stenogramu narady kierownictwa II Zarządu z 30 lipca 1955 r. (Litewskie Archiwum Specjalne w Wilnie) jego wydziały, m.in. ds. wywiadów USA i Izraela, Wielkiej Brytanii, RFN, Francji i Skandynawii oraz emigracyjnych organizacji antyradzieckich. Republiki związkowe miały własne komitety z wydziałami kontrwywiadu.¹

Według autora stenogram nigdy nie został odtajniony w Rosji; zachował się w archiwum litewskim.¹

Rozwiązanie i następcy

Raport brytyjskiego dochodzenia publicznego w sprawie śmierci Aleksandra Litwinienki (2016) podaje, że KGB rozwiązano w listopadzie 1991 r., a jego funkcje bezpieczeństwa przejmowały kolejne organizacje następcze; ostatnia z nich, FSB, powstała w 1995 r. Pośrednim ogniwem była Federalna Służba Kontrwywiadu (FSK).²

Rząd Wielkiej Brytanii określa SVR jako następczynię I Zarządu Głównego KGB.⁴

Sprawy znane z dokumentów

Według FBI oficer CIA Aldrich Ames 16 kwietnia 1985 r. zaoferował usługi KGB w ambasadzie ZSRR w Waszyngtonie; został aresztowany 21 lutego 1994 r. i skazany na dożywocie. Agent FBI Robert Hanssen szpiegował od 1985 r. na rzecz KGB, a potem SVR (zob. kret).^5,6

Archiwista wywiadu zagranicznego KGB Wasilij Mitrochin w latach 1972–1984 potajemnie przepisywał akta; po jego ucieczce w 1992 r. notatki trafiły do Wielkiej Brytanii, a w 2014 r. Churchill Archives Centre w Cambridge udostępniło ich zredagowane wersje.⁷

Według IPN porozumienia MSW PRL ze Stasi z 1974 r. zawarto głównie dlatego, że podobne umowy zainicjowało KGB (zob. karta MfS).⁸

Miejsca pamięci

Dawne siedziby KGB w Wilnie, Rydze i Tallinnie są dziś muzeami; w Wilnie ekspozycja obejmuje m.in. działalność KGB w latach 1954–1991 (zob. mapa muzeów wywiadu).^9,10