FSB (Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej)

Powstanie

Według raportu brytyjskiego dochodzenia w sprawie śmierci Aleksandra Litwinienki po rozwiązaniu KGB w listopadzie 1991 r. jego funkcje bezpieczeństwa przejmowały kolejne organizacje; ostatnią z nich jest FSB, utworzona w 1995 r., a bezpośrednio wcześniej działała Federalna Służba Kontrwywiadu (FSK).²

Ustawę „O Federalnej Służbie Bezpieczeństwa” Duma Państwowa przyjęła 22 lutego 1995 r.; nosi datę 3 kwietnia 1995 r. i numer 40-FZ.³

Status i zadania w ustawie

Zgodnie z art. 1 FSB to jednolity, scentralizowany system organów, wykonujący w granicach swoich uprawnień zadania bezpieczeństwa; działalnością kieruje prezydent Federacji Rosyjskiej. Do systemu należą m.in. federalny organ wykonawczy, jego zarządy terenowe, organy bezpieczeństwa w siłach zbrojnych i organy straży granicznej; tworzenie organów nieprzewidzianych w ustawie jest zakazane (art. 2).¹

Art. 8 wymienia główne kierunki działalności: kontrwywiad, zwalczanie terroryzmu, zwalczanie przestępczości, wywiad, działalność graniczną i bezpieczeństwo informacyjne.¹

Działalność wywiadowczą FSB prowadzi we współdziałaniu z organami wywiadu zagranicznego (art. 11 ustawy o wywiadzie zagranicznym).⁴

Kontrola

Według streszczenia ustawy w serwisie Garant kontrolę nad FSB sprawują prezydent, Zgromadzenie Federalne, rząd i sądy w granicach określonych w konstytucji i ustawach (art. 23), a nadzór nad przestrzeganiem prawa – prokurator generalny i upoważnieni przez niego prokuratorzy (art. 24).³

Sprawa Litwinienki

Brytyjskie dochodzenie publiczne pod przewodnictwem Sir Roberta Owena (raport z 21 stycznia 2016 r., HC 695) dotyczyło śmierci Aleksandra Litwinienki, byłego funkcjonariusza KGB i FSB, który zachorował w nocy z 1 listopada 2006 r. i zmarł 23 listopada.^2,5,6

Według streszczenia wniosków w wyroku ETPC przewodniczący uznał za udowodnione, że Litwinienkę otruli polonem-210 Andriej Ługowoj i Dmitrij Kowtun, i za „silnie prawdopodobne”, że Ługowoj działał pod kierownictwem FSB. Raport stwierdził też, że operację FSB „prawdopodobnie zatwierdzili” szef FSB i prezydent Rosji.⁶

Wyrokiem z 21 września 2021 r. w sprawie Carter przeciwko Rosji Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że Ługowoj i Kowtun działali jako funkcjonariusze państwa, a zabójstwo można przypisać Rosji. Stwierdził naruszenie art. 2 Konwencji (prawo do życia) w aspekcie materialnym i proceduralnym (sześć głosów do jednego) oraz art. 38 (odmowa przekazania materiałów śledztwa); zasądził 100 tys. euro zadośćuczynienia i 22,5 tys. euro kosztów. Sędzia Dmitrij Diedow złożył zdanie częściowo odrębne.⁶

Sankcje

29 grudnia 2016 r. prezydent USA ogłosił sankcje wobec GRU i FSB, „dwóch rosyjskich służb wywiadowczych”, w odpowiedzi na działania w cyberprzestrzeni wymierzone w wybory; FSB trafiła na listę Departamentu Skarbu.^7,8

Decyzją 2020/1482 z 14 października 2020 r. Rada UE objęła środkami ograniczającymi m.in. dyrektora FSB Aleksandra Bortnikowa w związku z otruciem Aleksieja Nawalnego. Uzasadnienie stwierdza, że działalność Nawalnego podczas podróży na Syberię w sierpniu 2020 r. była ściśle monitorowana przez FSB, a otrucie było możliwe tylko przy jej udziale.⁹