Od Oddziału II do ABW i AW: genealogia polskich służb specjalnych

II Rzeczpospolita: „dwójka”

Wywiadem i kontrwywiadem wojskowym II RP kierował Oddział II Sztabu Generalnego, od 1928 r. Sztabu Głównego, potocznie zwany „dwójką”. Wojciech Skóra opisuje jego współpracę ze służbą konsularną; szefem polskiego wywiadu i kontrwywiadu w latach 1930–1939 był płk dypl. Stefan Mayer.¹

15 stycznia 1930 r. obowiązki kierownika Referatu Radiowywiadu przejął mjr Gwido Langer. W połowie 1931 r. z połączenia tego referatu i Referatu Szyfrów Własnych powstało Biuro Szyfrów, w którym pracowali kryptolodzy znani ze złamania Enigmy.⁷

We wrześniu 1939 r. Niemcy przejęli archiwum polskiego wywiadu w Forcie Legionów w Warszawie. Władysław Bułhak bada w artykule z 2025 r., dlaczego nie wykonano rozkazu jego zniszczenia i kto za to odpowiadał.⁸

PRL: wywiad w resorcie bezpieczeństwa

Ustawa lustracyjna wymienia instytucje, które prawo traktuje jako organy bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990. Pierwsze na liście są Resort Bezpieczeństwa Publicznego PKWN, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego i Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego, a dalej m.in. instytucje centralne Służby Bezpieczeństwa MSW z jednostkami terenowymi (art. 2 ust. 1 pkt 1–5).²

Według wykazu dokumentów w zbiorze studiów IPN dekret z 7 grudnia 1954 r. określił kompetencje nowo utworzonego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Ustawą z 13 listopada 1956 r. Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego włączono do MSW, a rozkaz nr 3/56 z 28 listopada 1956 r. dotyczył zespolenia obu instytucji (zob. Służba Bezpieczeństwa).⁹

Wywiad cywilny działał jako Departament I Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego (od pierwszej połowy stycznia 1955 r.), a potem jako Departament I MSW – od 28 listopada 1956 r. do 31 lipca 1990 r. Według historyka IPN Witolda Bagieńskiego był integralną częścią aparatu bezpieczeństwa: jego zadaniem była walka z wrogami poza granicami PRL, a także działania, które miały zmniejszyć dystans gospodarczy do Zachodu.¹⁰

PRL: służby wojskowe

Ta sama ustawa lustracyjna wymienia Informację Wojskową, Wojskową Służbę Wewnętrzną, Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego oraz inne służby Sił Zbrojnych prowadzące działania operacyjno-rozpoznawcze lub dochodzeniowo-śledcze (art. 2 ust. 1 pkt 9–12).²

Według uzasadnienia rządowego projektu ustawy o WSI z 2002 r. wojskowy wywiad i kontrwywiad działały wcześniej na podstawie niejawnych, resortowych aktów normatywnych.⁴

Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług relacji PAP z dyskusji w IPN (2019) poprzednikiem WSW był działający od 1944 r. Główny Zarząd Informacji, czyli Informacja Wojskowa. WSW powstała na mocy rozkazu ministra obrony narodowej Mariana Spychalskiego z 10 stycznia 1957 r. i działała do 1990 r. Po zmianach z 1989 r. wojskowe organy kontrwywiadu i wywiadu PRL zlikwidowano, a wielu oficerów przeszło do nowego Zarządu II Wywiadu i Kontrwywiadu Sztabu Generalnego WP; w 1991 r. w jego miejsce powstały WSI.¹¹

1990: koniec SB, początek UOP

Ustawa z 6 kwietnia 1990 r. utworzyła Urząd Ochrony Państwa, którego celem była ochrona bezpieczeństwa państwa i jego porządku konstytucyjnego (art. 1 ust. 1). Wśród zadań wymieniała m.in. rozpoznawanie zagrożeń dla bezpieczeństwa, obronności, niezależności i całości państwa, zapobieganie i wykrywanie szpiegostwa i terroryzmu oraz przygotowywanie informacji i analiz dla najwyższych organów państwa (art. 1 ust. 2).³

Z chwilą utworzenia UOP Służba Bezpieczeństwa została rozwiązana (art. 129 ust. 1), a jej funkcjonariusze – z chwilą zorganizowania Urzędu – zwolnieni ze służby z mocy prawa (art. 131 ust. 1). Ustawa weszła w życie z dniem ogłoszenia (art. 137). Tryb weryfikacji byłych funkcjonariuszy opisuje karta UOP.³

W pierwotnym brzmieniu Szef UOP podlegał Ministrowi Spraw Wewnętrznych, a powoływał go premier na wniosek ministra (art. 4). W tekście jednolitym z 1999 r. był już centralnym organem administracji rządowej, podległym bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów; przed powołaniem trzeba było zasięgnąć opinii Prezydenta, Kolegium do Spraw Służb Specjalnych i sejmowej komisji (art. 1, 4 i 4a).^3,12

Według Agencji Wywiadu Zarząd Wywiadu UOP od początku miał odrębne cele i zadania, a jego przeniesienie w połowie lat 90. z ul. Rakowieckiej do gmachu przy ul. Miłobędzkiej dodatkowo utrwaliło tę odrębność.¹³

Wojskowe Służby Informacyjne

Ustawa o UOP stanowiła, że zadania przewidziane dla Urzędu wykonują też, na odrębnych zasadach, służby wywiadu i kontrwywiadu podległe Ministrowi Obrony Narodowej, a UOP współdziała z nimi w zwalczaniu szpiegostwa (art. 2).³

Uzasadnienie projektu ustawy o WSI nazywa ten przepis pierwszą w historii państwa, choć niepełną, podstawą ustawową wojskowych służb specjalnych. 25 października 1991 r. do ustawy o powszechnym obowiązku obrony z 1967 r. dodano art. 15, który usankcjonował istnienie i zadania Wojskowych Służb Informacyjnych. Sejmowa Komisja do Spraw Służb Specjalnych wielokrotnie wskazywała w uchwałach pilną potrzebę osobnej ustawy.⁴

Od 1995 r. kontrolę parlamentarną nad UOP i WSI sprawowała ta właśnie komisja, wprowadzona do Regulaminu Sejmu uchwałą z 27 kwietnia 1995 r. (zob. Kto kontroluje służby specjalne w Polsce).¹⁴

Własną ustawę WSI otrzymały 9 lipca 2003 r.; straciła ona moc z dniem 30 września 2006 r. (art. 3 przepisów wprowadzających ustawę o SKW oraz SWW). Likwidację i weryfikację opisuje karta WSI i hasło Komisja do spraw likwidacji WSI.⁶

2002 i 2006: ABW, AW, SKW i SWW

Ustawa z 24 maja 2002 r. o ABW oraz AW zniosła Urząd Ochrony Państwa (art. 221). Wyodrębnione archiwum UOP przeszło do ABW, a premier miał rozporządzeniem ustalić podział mienia, dokumentów, etatów i środków budżetowych jednostek UOP i WSI (art. 223).^5,15

Agencja Wywiadu rozpoczęła działalność 29 czerwca 2002 r., gdy wywiad cywilny wyodrębniono ze struktur likwidowanego UOP; tego dnia wszedł w życie jej statut, nadany zarządzeniem premiera nr 74 z 26 czerwca 2002 r. Dziś ABW odpowiada za bezpieczeństwo wewnętrzne państwa i jego porządek konstytucyjny (art. 1), a AW – za bezpieczeństwo zewnętrzne (art. 2).^13,16,17

Ustawa z 9 czerwca 2006 r. o SKW oraz SWW weszła w życie 1 października 2006 r. (art. 1 przepisów wprowadzających). SKW chroni przed zagrożeniami wewnętrznymi dla obronności państwa (art. 1), SWW – przed zagrożeniami zewnętrznymi (art. 2); szefowie obu służb podlegają Ministrowi Obrony Narodowej, a ich działalność – kontroli Sejmu (art. 3).^6,18

Obecna ustawa o ABW oraz AW zalicza do służb specjalnych ABW, AW, SKW, SWW i Centralne Biuro Antykorupcyjne (art. 11).¹⁷