Departament I MSW (wywiad cywilny PRL)

Pochodzenie

Według spisu treści monografii Witolda Bagieńskiego (IPN) Departament VII MBP utworzono w 1947 r.; w latach 1950–1951 rozdzielono wywiad cywilny i wojskowy. Po likwidacji MBP wywiad cywilny stał się Departamentem I Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego, a po włączeniu Komitetu do MSW – Departamentem I MSW.^1,2

Archiwum IPN opisuje wywiad cywilny jako integralną część aparatu bezpieczeństwa PRL: jego zadaniem było przeciwdziałanie wrogom zagranicznym, podczas gdy UB i SB zwalczały przeciwników w kraju.¹

Zadania w dokumentach

Dokument z grudnia 1956 r. określał pracę departamentu jako działalność wywiadowczą służącą ochronie ustroju PRL, polityce zagranicznej i pomocy instytucjom gospodarczym i naukowym; jako zagrożenie wskazywał państwa kapitalistyczne, m.in. RFN, USA, Wielką Brytanię, Francję i Watykan.¹

Instrukcja nr 0041/72, załączona do zarządzenia ministra spraw wewnętrznych z 6 maja 1972 r., opisywała wywiad jako narzędzie do zadań leżących poza zasięgiem tradycyjnych instrumentów politycznych. Ten i 163 inne dokumenty Archiwum IPN wydało w tomie „Instrukcje i przepisy wywiadu cywilnego PRL z lat 1953–1990” (oprac. W. Bagieński).¹

Współpracownicy i dokumentacja

Według słownika Inwentarza archiwalnego IPN wywiad miał własne kategorie współpracy – agenta, kontakt operacyjny i kontakt informacyjny – odrębne od tajnych współpracowników pionów krajowych SB, a dokumentację prowadził według instrukcji z 1972 i 1980 r. Zagraniczne komórki to rezydentury.^3,4

Przykłady z badań IPN

Według Bagieńskiego w połowie lat 50. główna rezydentura cywilna w USA działała w Nowym Jorku (kryptonim „Imperium”); wydzielono z niej rezydenturę w Waszyngtonie („Atlantik”), a w 1962 r. utworzono rezydenturę w Chicago („Jezioro”). Oficerowie pracowali pod przykryciem dyplomatycznym. Za największe sukcesy wywiadu gospodarczego w USA autor uznaje sprawy Mariana Zacharskiego i Williama Bella.⁵

Oficera wywiadu MSW Mariana Zacharskiego, skazanego w USA w 1981 r., zwolniono 11 czerwca 1985 r. w wymianie na moście Glienicke (zob. wymiana szpiegów).⁶

W Departamencie I służyli m.in. autorzy opisani w leksykonie: Aleksander Makowski, Piotr Wroński i Vincent V. Severski (według katalogu funkcjonariuszy i publikacji IPN).^7,8,9

Koniec

Departament I MSW działał do 31 lipca 1990 r. Agencja Wywiadu wywodzi się z pionu wywiadu Urzędu Ochrony Państwa, działającego od 1990 r.; Zarząd Wywiadu UOP przekształcono w 2002 r. w samodzielną AW.^1,10