Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego) WP

Nazwa i miejsce w strukturze

Historycy używają nazwy „Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego) Wojska Polskiego”: do 1928 r. sztab nosił nazwę Sztabu Generalnego, potem Głównego. W latach wojny polsko-bolszewickiej źródła mówią o Oddziale II Naczelnego Dowództwa WP. Potocznie oddział nazywano „dwójką”.^1,4,5

Wstęp szefa ABW do tomu pokonferencyjnego z 2020 r. przypomina, że zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej było także sukcesem służb młodego państwa, z wyjątkową rolą radiowywiadu.⁵

Struktura

W centrali w Warszawie działały m.in. Wydział I (organizacyjno-administracyjny), Wydział Wywiadowczy, referaty kierunkowe (np. „Zachód” do spraw Niemiec i „Wschód”) oraz Biuro Szyfrów. W terenie wywiad prowadziły ekspozytury – m.in. nr 3 w Bydgoszczy i nr 4 w Katowicach – z siecią posterunków oficerskich.^1,2,4

Ekspozytura nr 3 powstała formalnie w 1921 r., ale jej początki sięgają 1919 r., gdy wywiad organizowało Dowództwo Główne Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim. W latach 1930–1939 kierował nią mjr Jan Żychoń; w połowie 1939 r. miała dziewięć posterunków.¹

Zadania kontrwywiadowcze w okręgach korpusów wykonywały samodzielne referaty informacyjne; referat przy Dowództwie Okręgu Korpusu nr VIII utworzono w 1924 r. z przekształcenia komórki Oddziału II.¹

Szyframi własnymi i radiowywiadem zajmowały się referaty, które w połowie 1931 r. połączono w Biuro Szyfrów; jego referat BS-4 złamał wojskową Enigmę.³

Wywiad a placówki konsularne

Wojciech Skóra opisuje współdziałanie Oddziału II ze służbą konsularną: przy konsulatach działały placówki wywiadu oznaczane kryptonimami (np. „Adrian” we Wrocławiu, „Bombaj” w Szczecinie, „Mary Tudor” w Nowym Jorku). Ekspozyturom krajowym po 1923 r. zakazano bezpośrednich kontaktów z konsulatami.⁴

Według tego autora szefem Oddziału II w latach 1926–1928 był Tadeusz Schätzel, a Stefan Mayer był szefem polskiego wywiadu i kontrwywiadu w latach 1930–1939.⁴

Zasoby i rok 1939

Według Piotra Kołakowskiego Oddział II dysponował w 1938 r. sumą 8 mln zł, która nie pozwalała na swobodne organizowanie przedsięwzięć wywiadowczych. Od marca 1939 r. przechodził stopniowo na organizację wojenną, a w kwietniu szef Sztabu Głównego gen. Wacław Stachiewicz zezwolił na nieograniczone wydatki na wywiad przeciw III Rzeszy.^6,7

Władysław Bułhak opisał losy archiwum: bieżące akta były w Pałacu Saskim, starsze w Forcie Legionów. Około 5 września 1939 r. oddział otrzymał rozkaz ewakuacji, drugi rzut opuścił Warszawę 6 września, a archiwum w forcie nie zostało zniszczone zgodnie z planem i przejęli je Niemcy.²

Akta dziś

Akta Oddziału II są rozproszone. W Centralnym Archiwum Wojskowym zespół I.303.4 („Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) z lat 1921–1939”) liczy 7838 jednostek; podstawowy zbiór dokumentów z lat 1918–1939 znajduje się w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie. Akta przejęte przez Niemców trzymano w Gdańsku-Oliwie, gdzie w 1945 r. znaleźli je Sowieci.⁸