Służba Bezpieczeństwa (SB)

Powstanie

Dekret z 1954 r. utworzył Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów. Ustawą z 13 listopada 1956 r. Komitet włączono do MSW; rozkaz nr 3/56 z 28 listopada 1956 r. dotyczył połączenia i nowych zadań funkcjonariuszy SB, a uchwała Rady Ministrów nr 781/56 z 13 grudnia 1956 r. nadała MSW statut organizacyjny.³

SB w ustawie z 1983 r.

Ustawa z 14 lipca 1983 r. stanowiła, że minister spraw wewnętrznych wykonuje swoje zadania przy pomocy Służby Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej, podległych jednostek wojskowych i straży pożarnej (art. 5 ust. 1). Ochrona bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego była podstawowym obowiązkiem SB i MO (art. 5 ust. 2); do spraw ministra należało m.in. zwalczanie szpiegostwa, terroryzmu, dywersji i sabotażu (art. 2 ust. 1 pkt 1).⁴

SB i MO wykonywały czynności operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze i administracyjno-prawne (art. 6 ust. 1). Ustawa przyznawała uprawnienia m.in. do legitymowania, zatrzymania i przeszukania (art. 7) oraz środki przymusu (art. 8–9); do funkcjonariuszy SB stosowano przepisy o służbie i zaopatrzeniu emerytalnym MO (art. 20).⁴

Struktura i pojęcie SB

Zbiór studiów IPN pod redakcją A. Jusupovicia i R. Leśkiewicza (2013) bada znaczenie terminu „Służba Bezpieczeństwa” w ustawie lustracyjnej z 2006 r.; autorzy wskazują, że jednostki SB wyznaczają akty niższej rangi. Ustawa lustracyjna wymienia wśród organów bezpieczeństwa państwa instytucje centralne SB MSW wraz z jednostkami terenowymi (art. 2 ust. 1).^5,6

W sierpniu 1989 r. departamenty III, IV, V i VI oraz Biuro Studiów SB przekształcono w Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa, Departament Ochrony Gospodarki i Departament Studiów i Analiz.³

Wywiadem zagranicznym zajmował się Departament I MSW, z własnymi kategoriami współpracowników; piony krajowe SB pracowały z tajnymi współpracownikami.^7,8

Sprawa ks. Jerzego Popiełuszki

19 października 1984 r. ks. Jerzego Popiełuszkę, kapelana „Solidarności”, zamordowali funkcjonariusze Departamentu IV MSW, zajmującego się zwalczaniem Kościoła: Grzegorz Piotrowski, Leszek Pękala i Waldemar Chmielewski. Za podżeganie skazano zastępcę dyrektora departamentu płk. Adama Pietruszkę. W procesie toruńskim w 1985 r. sąd wymierzył kary od 14 do 25 lat więzienia.⁹

Rozwiązanie

Rozkaz MSW nr 043/90 z 10 maja 1990 r. zakończył działalność SB. Ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o UOP stanowiła, że z chwilą utworzenia Urzędu SB zostaje rozwiązana (art. 129 ust. 1). Uchwała Rady Ministrów nr 69 z 21 maja 1990 r. określiła tryb weryfikacji byłych funkcjonariuszy SB do służby w UOP, Policji i MSW (zob. UOP).^2,3,10