Kto kontroluje służby specjalne w Polsce

Które służby są „specjalne”

Ustawa o ABW oraz AW zalicza do służb specjalnych pięć instytucji: Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu, Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Służbę Wywiadu Wojskowego i Centralne Biuro Antykorupcyjne (art. 11). Tę samą piątkę obejmuje sejmowa Komisja do Spraw Służb Specjalnych (art. 142 ust. 2 Regulaminu Sejmu).^1,3

Konstytucja stanowi, że Sejm sprawuje kontrolę nad działalnością Rady Ministrów w zakresie określonym w Konstytucji i ustawach (art. 95 ust. 2). Ustawy o służbach mówią wprost, że działalność szefów ABW i AW (art. 3 ust. 3 ustawy o ABW oraz AW) oraz szefów SKW i SWW (art. 3 ustawy o SKW oraz SWW) podlega kontroli Sejmu.^1,2,6

Konstytucja zapewnia też ochronę życia prywatnego (art. 47) oraz wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się, której ograniczenie może nastąpić tylko w przypadkach i w sposób określony w ustawie (art. 49). Takim ustawowym wyjątkiem jest kontrola operacyjna, opisana niżej.⁶

Rząd: premier, minister koordynator i Kolegium

Szef ABW i Szef AW są centralnymi organami administracji rządowej i podlegają bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów (art. 3 ust. 1–2). Premier określa kierunki działania agencji w wytycznych, a szefowie przedstawiają mu roczne plany działania i do 31 stycznia sprawozdania z działalności (art. 7). Szefowie SKW i SWW podlegają Ministrowi Obrony Narodowej (art. 3 ustawy o SKW oraz SWW).^1,2

Premier może powołać ministra koordynatora służb specjalnych. Na jego wniosek wydaje wiążące wytyczne dla ABW, AW, SKW i SWW (art. 13 ust. 2), może też upoważnić go do żądania informacji od szefów służb (art. 13 ust. 6–7).¹

Przy Radzie Ministrów działa Kolegium do Spraw Służb Specjalnych – według ustawy organ opiniodawczo-doradczy w sprawach programowania, nadzorowania i koordynowania działalności służb (art. 11). Przewodniczy mu premier, a członkami są ministrowie właściwi do spraw wewnętrznych, zagranicznych, obrony narodowej i finansów publicznych oraz Szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego; sekretarzem może być tylko osoba z poświadczeniem bezpieczeństwa do klauzuli „ściśle tajne” (art. 12 ust. 2 i 6).¹

Kolegium opiniuje m.in. powołanie i odwołanie szefów pięciu służb, kierunki i plany ich pracy, projekty budżetów, roczne sprawozdania i współpracę z obcymi służbami (art. 12 ust. 1). W posiedzeniach, bez prawa członkostwa, biorą udział szefowie ABW, AW, CBA, SKW i SWW oraz przewodniczący sejmowej komisji do spraw służb specjalnych (art. 12 ust. 3).¹

Sejm: komisja za zamkniętymi drzwiami

Komisję do Spraw Służb Specjalnych wprowadziła do Regulaminu Sejmu uchwała z 27 kwietnia 1995 r.; służbami specjalnymi były wtedy UOP i WSI.⁷

Dziś komisję regulują art. 137–142 Regulaminu Sejmu. Liczy ona nie więcej niż siedmiu posłów. Kandydatów zgłaszają przewodniczący klubów poselskich lub grupa co najmniej 35 posłów, a skład wybiera Sejm na wniosek Prezydium, po zasięgnięciu opinii Konwentu Seniorów (art. 137). Posiedzenia są zamknięte (art. 139 ust. 1), a uchwały zapadają bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy członków (art. 138 ust. 2).³

Komisja opiniuje projekty ustaw, rozporządzeń i zarządzeń dotyczących służb, kierunki ich pracy oraz kandydatów na szefów i zastępców; rozpatruje roczne sprawozdania szefów, uczestniczy w pracach nad ustawą budżetową (art. 140) i rozpatruje skargi. Zapoznaje się też z informacjami o istotnych zdarzeniach w działalności służb, w tym o podejrzeniach nieprawidłowości i naruszeń prawa.³

Premier powołuje i odwołuje szefów ABW i AW po zasięgnięciu opinii Prezydenta, Kolegium i sejmowej komisji (art. 14 ust. 1 ustawy o ABW oraz AW). Według ABW Prezes Rady Ministrów i Szef ABW mają obowiązek przedstawiać informacje i wyjaśnienia na żądanie stałych i nadzwyczajnych komisji sejmowych.^1,3

Sąd i prokurator: zgoda na kontrolę operacyjną

Kontrolę operacyjną w ABW zarządza Sąd Okręgowy w Warszawie na pisemny wniosek Szefa ABW, złożony po uzyskaniu pisemnej zgody Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego – Prokuratora Krajowego (art. 27 ust. 1–2). W sprawach niecierpiących zwłoki szef może ją zarządzić sam, za tą samą zgodą, ale jeśli sąd w ciągu 5 dni jej nie zatwierdzi, kontrolę się przerywa, a materiały niszczy (art. 27 ust. 3).¹

Kontrolę zarządza się najwyżej na 3 miesiące; sąd może ją raz przedłużyć o kolejne 3, a przy nowych okolicznościach – na dalsze okresy do 12 miesięcy (art. 27 ust. 8–9). Materiały bez znaczenia dla bezpieczeństwa państwa albo niepotwierdzające przestępstwa niszczy się protokolarnie (art. 27 ust. 16), a o wynikach kontroli informuje się prokuratora (art. 27 ust. 14).¹

W SKW kontrolę operacyjną zarządza Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (art. 31 ustawy o SKW oraz SWW). SWW w kraju może wykonywać takie czynności wyłącznie za pośrednictwem SKW albo ABW (art. 6 ust. 3).²

Osobny tryb dotyczy danych telekomunikacyjnych, pocztowych i internetowych (bez treści przekazu). Szef ABW prowadzi rejestr takich zapytań (art. 28 ust. 5) i co pół roku przekazuje Sądowi Okręgowemu w Warszawie sprawozdanie z liczbą przypadków, rodzajami danych i kwalifikacją prawną czynów; sąd może zapoznać się z materiałami i w ciągu 30 dni informuje szefa o wyniku (art. 28a). W SKW tę kontrolę sprawuje Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (art. 32a).^1,2

NIK, RPO i Trybunał Konstytucyjny

Najwyższa Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli państwowej (art. 1 ust. 1 ustawy o NIK) i kontroluje działalność organów administracji rządowej (art. 2 ust. 1) pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności (art. 5 ust. 1). Szefowie ABW i AW są takimi organami (art. 3 ust. 1 ustawy o ABW oraz AW). Kontrola spraw i dokumentów z klauzulą „ściśle tajne” wymaga osobnego upoważnienia Prezesa NIK (art. 30 ust. 5 ustawy o NIK).^1,4

Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela (art. 208 ust. 1 Konstytucji), jest niezawisły i odpowiada tylko przed Sejmem (art. 210). Każdy może się do niego zwrócić o pomoc w ochronie praw naruszonych przez organy władzy publicznej (art. 80).⁵

Wyrokiem z 30 lipca 2014 r. (K 23/11), wydanym na połączone wnioski RPO i Prokuratora Generalnego, Trybunał Konstytucyjny uznał za niekonstytucyjne przepisy o pozyskiwaniu danych telekomunikacyjnych w zakresie, w jakim nie przewidywały niezależnej kontroli. Zakwestionował też m.in. brak obowiązku niszczenia danych bez znaczenia dla postępowania w ustawach o ABW, CBA i SKW. Przepisy miały stracić moc po 18 miesiącach od ogłoszenia wyroku.⁸

W wystąpieniu do ministra spraw wewnętrznych z 6 stycznia 2023 r. RPO wskazywał, że prokuratora, podległego Prokuratorowi Generalnemu, nie można uznać za organ niezależny, i postulował, by osoba objęta kontrolą operacyjną nie była całkowicie pozbawiona prawa do zażalenia na zgodę sądu.⁹

Jak to wygląda gdzie indziej

W Wielkiej Brytanii służby nadzoruje Intelligence and Security Committee of Parliament. Według Justice and Security Act 2013 liczy dziewięciu członków z obu izb, wybieranych przez izbę, z której pochodzą; kandydata zgłasza premier po konsultacji z liderem opozycji i nie może nim być minister (sekcja 1). Zob. MI5, SIS i GCHQ.¹⁰

W USA punktem zwrotnym była Komisja Churcha, utworzona przez Senat 27 stycznia 1975 r. stosunkiem głosów 82 do 4. Badała m.in. CIA, FBI, NSA i urząd skarbowy IRS, a raport końcowy z 29 kwietnia 1976 r. zawierał 96 zaleceń. Rezolucja S. Res. 400 utworzyła stałą komisję SSCI; Senat przegłosował ją 19 maja 1976 r.^11,12

W 1978 r. Kongres uchwalił FISA: na inwigilację w celach wywiadu zagranicznego władza wykonawcza musi uzyskać nakaz nowo utworzonego sądu FISA. W Polsce zgodę na kontrolę operacyjną wydają sądy okręgowe – powszechny lub wojskowy – w Warszawie.^1,2,11