SPYOPS.PL

SpyOps.pl › Tematy › Historia › Bruno i Cadix: polscy kryptolodzy we Francji 1939–1942

Tekst · Historia● Potwierdzone

Bruno i Cadix: polscy kryptolodzy we Francji 1939–1942

Po klęsce wrześniowej kryptolodzy Biura Szyfrów nie przestali pracować. Najpierw w ośrodku „P.C. Bruno” pod Paryżem, potem w tajnym „P.C. Cadix” w nieokupowanej części Francji łamali niemieckie szyfry razem z Francuzami i Hiszpanami. Na podstawie źródeł francuskich, polskich i brytyjskich oraz prac historyków opisujemy, co tam robili i jak skończyła się ta historia.1,2,3

Z Warszawy do Francji

W lipcu 1939 r. Polacy pokazali delegacjom francuskiej i brytyjskiej pod Warszawą swoje wyniki prac nad Enigmą (zob. złamanie Enigmy). Dwa miesiące później Polska upadła. Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski przedostali się przez Rumunię do Francji.2,4

Według francuskiego wywiadu wojskowego (DRM) to Gustave Bertrand, szef sekcji odpowiedzialnej za Enigmę, sprowadził pracowników polskiego Biura Szyfrów do Francji. GCHQ pisze, że Polacy działali tam we wspólnej jednostce z kolegami z francuskiego Deuxième Bureau.1,5

P.C. Bruno: zamek pod Paryżem

Zespół zamieszkał w zamku Vignolles w departamencie Seine-et-Marne i przyjął kryptonim „P.C. Bruno”; polskie źródła lokalizują go w Gretz-Armainvilliers pod Paryżem. Kierował nim Bertrand. Według DRM obok francuskich rezerwistów pracowało tam siedmiu hiszpańskich kryptologów z dawnej armii republikańskiej i piętnastu polskich. Polacy tworzyli zespół radiowywiadu zwany „Ekipą Z”.1,2,6,7

Rejewski pracował w Bruno od końca września 1939 r. do czerwca 1940 r. Polacy atakowali Enigmę m.in. płachtami Zygalskiego, a łącze dalekopisowe do Wielkiej Brytanii pozwalało wymieniać część wyników. Za łączność z Bletchley Park odpowiadał francuski oficer Henri Braquenié.3,6,7

W styczniu 1940 r. do Paryża przyjechał z Bletchley Park Alan Turing, by spotkać się z polskimi kryptoanalitykami. Według GCHQ rozmowy z Rejewskim pomogły ukształtować projekt pierwszej brytyjskiej Bomby.4

17 stycznia 1940 r. zespół po raz pierwszy w czasie wojny złamał niemiecki szyfr Enigmy, a 6 marca zaczęło się operacyjne wykorzystanie odczytanych depesz.1,6

Czerwiec 1940: ewakuacja

10 czerwca 1940 r., w czasie niemieckiej ofensywy, ośrodek ewakuowano do Algierii. Rejewski spędził w Oranie okres od czerwca do października 1940 r.; Różycki trafił najpierw do Oranu, potem do Algieru.1,2,7

Historyk Dermot Turing opisuje, że wśród Polaków doszło wtedy niemal do buntu: część chciała jechać do Wielkiej Brytanii, a nie wracać do Francji. Porządek przywrócił ppłk Gwido Langer, dawny szef Biura Szyfrów.3,8,9

P.C. Cadix: konspiracja pod okiem Vichy

Po rozejmie zespół wrócił do nieokupowanej strefy Francji. Ośrodek „P.C. Cadix” działał w zamku Fouzes koło Uzès (departament Gard); polski kryptonim brzmiał „Ekspozytura 300”. Pracę, mieszkanie i pensje finansowało państwo Vichy, a sam ośrodek działał – jak pisze ABW – w warunkach głębokiej konspiracji.2,3,6,7

Marek Grajek opisuje trzy części ośrodka: hiszpańską „ekipę D” pod kierunkiem Antonia Camazóna, polską „ekipę Z” pod kierunkiem ppłk. Langera i francuską część administracyjną.8

Zespół atakował m.in. niemieckie szyfry transpozycyjne, a także szwajcarską maszynę szyfrującą, którą Rejewski opisał jako zwykły komercyjny model Enigmy. Według D. Turinga celem była łączność Wehrmachtu, SS i policji, Abwehry, SD i niemieckiej komisji rozejmowej. Ośrodek miał tylko jedną odtworzoną maszynę Enigma i według Turinga nie odczytał znaczących depesz Enigmy.3

W marcu 1941 r. Bertrand przekazał wyniki prac służbom brytyjskim. W tym samym miesiącu do Algieru wysłano pierwszą ekipę filii ośrodka; Grajek podaje jej nazwę „Kouba” i pisze, że w latach 1941–1942 kierował nią mjr Maksymilian Ciężki, który odpowiadał także za łączność polskiej siatki wywiadowczej „Rygor”. Różycki pracował w Algierze od lata 1941 r. do początku 1942 r.1,2,6,8

Katastrofa „Lamoricière”

9 stycznia 1942 r. na Morzu Śródziemnym, w pobliżu Balearów, zatonął francuski statek pasażerski „Lamoricière”. Płynął nim Jerzy Różycki, wracający z algierskiej filii Cadix; zginął w katastrofie.2,10

Według Grajka razem ze statkiem przepadło trzech polskich kryptologów, w tym Różycki, oraz dwie maszyny Enigma.8

Koniec Cadix

8 listopada 1942 r. alianci wylądowali w Afryce Północnej. Według DRM Cadix ewakuowano 9 listopada, a wieczorem 10 listopada Niemcy zaczęli zajmować nieokupowaną strefę Francji.6,8

Rejewski i Zygalski w nocy z 29 na 30 stycznia 1943 r. przeszli przez Pireneje do Hiszpanii. Okradzeni przez przewodnika, trafili do hiszpańskiego aresztu. Zwolniono ich w maju 1943 r.; przez Portugalię i Gibraltar dotarli 3 sierpnia 1943 r. samolotem do Wielkiej Brytanii.2,8

Langer i Ciężki mieli mniej szczęścia. Przy pierwszej próbie przejścia zatrzymała ich francuska żandarmeria; po zwolnieniu spróbowali ponownie i w nocy z 10 na 11 marca 1943 r. zostali otoczeni przez niemieckich żołnierzy. Według DRM w marcu 1943 r. w Pirenejach aresztowano pięciu polskich kryptologów. Ciężki był internowany w zamku Eisenberg.1,8

Grajek podkreśla, że ich schwytanie nie doprowadziło do ujawnienia tajemnicy Enigmy. Bertranda 2 czerwca 1944 r. ewakuowano samolotem RAF do Wielkiej Brytanii.1,8

Pamięć i spory

Na terenie dawnego ośrodka pod Uzès w 2005 r. umieszczono tablicę pamiątkową. Wiele szczegółów znamy ze wspomnień uczestników, m.in. z książki Bertranda „Enigma ou la plus grande énigme de la guerre 1939–1945”, wydanej przez paryskie wydawnictwo Plon.11,12

Te relacje nie zawsze się zgadzają. Grajek zestawia wersję Bertranda i francuskiego oficera Paillole’a z relacją Langera i Ciężkiego o okolicznościach ich ucieczki i kwestionuje część opowieści Bertranda.8

Dalsze losy kryptologów opisujemy w ich biogramach, a całą drogę od Poznania do Bletchley Park – na mapach Szlak Enigmy i Enigma: od Poznania do Bletchley. O wcześniejszych sukcesach polskiego radiowywiadu piszemy w tekście o kryptologach w wojnie 1920 r..2,4

Źródła

  1. Direction du renseignement militaire (Ministerstwo Sił Zbrojnych Francji), [8 Mai] Le renseignement militaire, Gustave Bertrand, Enigma et la défaite des nazis, 7.05.2026
  2. Agencja Wywiadu, To oni złamali Enigmę
  3. Dermot Turing, The Poles and Enigma after 1940: le voile se lève-t-il?, w: Proceedings of the 1st Conference on Historical Cryptology HistoCrypt 2018 (Uppsala), s. 95–102
  4. GCHQ, The Pyry Forest meeting
  5. GCHQ, Director GCHQ commemorates crucial pre-war Enigma information sharing meeting in Poland (2014)
  6. Direction du renseignement militaire (Ministerstwo Sił Zbrojnych Francji), Mémoire du renseignement militaire, épisode 9: Henri Braquenié, l’officier oublié de la bataille contre Enigma, 25.09.2025
  7. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Marian Rejewski – w służbie polskiej kryptologii (Wydawnictwo ABW, Wiązowna 2022, ISBN 978-83-964225-4-5)
  8. Marek Grajek, Mysteries of P.C. Cadix and its evacuation in 1942/43, w: Proceedings of the 6th International Conference on Historical Cryptology HistoCrypt 2023, Linköping University Electronic Press, s. 63–72, DOI 10.3384/ecp195695
  9. Grzegorz Łukomski, Poznańskie początki „Enigmy”, „Mars. Problematyka i Historia Wojskowości” t. 10, Warszawa–Londyn 2001 (przedruk: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza)
  10. Roman Murawski, Wydział Matematyki i Informatyki UAM, Jerzy Różycki (szkice biograficzne)
  11. Miasto Uzès (uzes.fr), Ouverture sur la Pologne à Uzès (program wydarzeń 25.01–23.02.2020)
  12. Bibliothèques numériques du ministère des Armées, Opis katalogowy: G. Bertrand (1896–1976), Enigma ou la Plus grande énigme de la guerre 1939–1945, Paryż: Plon, 1972

Sprawdzono: 15 listopada 2026

Podcast TheScience.fm

Na celowniku

Rozmowy o bezpieczeństwie z uznanymi gośćmi.

Posłuchaj →