Gustave Bertrand

Droga do wywiadu

Urodził się w 1896 r. w Nicei. W 1914 r. wstąpił do armii, a w 1915 r. został ranny w walkach o Dardanele. W 1924 r. trafił do wojsk łączności, a w 1930 r. do sekcji D francuskiego wywiadu wojskowego, którą potem kierował i w której śledził niemiecką Enigmę.^1,2

Hans-Thilo Schmidt i Polacy

W 1931 r., za pośrednictwem Rodolphe’a Lemoine’a zwanego „Rexem”, pozyskał jako źródło Hansa-Thilo Schmidta, urzędnika służby szyfrów Reichswehry. W grudniu 1932 r. na polecenie przełożonych przekazał uzyskane od niego dokumenty polskiemu wywiadowi.¹

W tym samym miesiącu szyfr wojskowej Enigmy złamał w Warszawie Marian Rejewski.³

Według DRM o polskim sukcesie dowiedział się dopiero 25 lipca 1939 r. Na spotkaniu w Lesie Kabackim pod Warszawą stał na czele delegacji francuskiej.^1,2

Bruno i Cadix

Po klęsce Polski we wrześniu 1939 r. polscy kryptolodzy znaleźli się we Francji, w ośrodku „P.C. Bruno” kierowanym przez Bertranda, w Château de Vignolles (departament Seine-et-Marne). Pracowali tam m.in. Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski.^1,2,3

17 stycznia 1940 r. zespół po raz pierwszy w czasie wojny złamał niemiecki szyfr, a 6 marca 1940 r. zaczęło się operacyjne wykorzystanie depesz. 10 czerwca 1940 r. ośrodek ewakuowano do Algierii, a w lipcu 1940 r. zespół podjął pracę w Uzès (departament Gard) jako „P.C. Cadix”. W marcu 1941 r. Bertrand przekazał wyniki prac Brytyjczykom.¹

W marcu 1943 r. w Pirenejach aresztowano pięciu polskich kryptologów. 2 czerwca 1944 r. Bertranda ewakuowano samolotem RAF do Wielkiej Brytanii; następnie włączono go do sztabu Francuskich Sił Wewnętrznych (FFI) gen. Koeniga.¹

Ujawnienie tajemnicy

Jego wspomnienia „Enigma ou la plus grande énigme de la guerre 1939–1945” wydało paryskie wydawnictwo Plon. Bertrand ujawnił w nich m.in. nazwisko Henriego Braqueniégo, oficera, który współpracował z nim przy Enigmie; według AW to on ujawnił też rolę Jerzego Różyckiego.^2,3,4

Katalog bibliotek francuskiego ministerstwa sił zbrojnych podaje lata jego życia: 1896–1976.⁴