SPYOPS.PL

SpyOps.pl › Mapy › Wywiad II Rzeczypospolitej

Trasa

Wywiad II Rzeczypospolitej

Siedem miejsc, w których działał polski wywiad wojskowy II Rzeczypospolitej – Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego) – i jego Biuro Szyfrów: od centrali w Pałacu Saskim i ekspozytury w Bydgoszczy po ośrodki we Francji, w których kryptolodzy pracowali po wrześniu 1939 r. Samą historię Enigmy opisuje trasa Szlak Enigmy.

  1. Warszawa: Pałac Saski

    Warszawa, plac Piłsudskiego

    W II Rzeczypospolitej pałac był siedzibą Sztabu Generalnego (od 1928 r. Głównego), a w nim Oddziału II – wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, potocznie „dwójki”. W połowie 1931 r. z połączenia dwóch jego referatów powstało Biuro Szyfrów. Od września 1932 r. w jego referacie BS-4 pracowali Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski; jeszcze w grudniu tego roku złamali szyfr wojskowej Enigmy.1,2,3,4,5,6

  2. Bydgoszcz: Ekspozytura nr 3

    Bydgoszcz

    W terenie wywiad prowadziły ekspozytury Oddziału II z siecią posterunków. Ekspozytura nr 3 w Bydgoszczy powstała formalnie w 1921 r., ale jej początki sięgają 1919 r., gdy wywiad organizowało Dowództwo Główne Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim. W latach 1930–1939 kierował nią mjr Jan Żychoń; w połowie 1939 r. miała dziewięć posterunków.3,7

  3. Poznań: kurs kryptologii i ekspozytura

    Poznań, ul. św. Marcin

    Na przełomie 1928 i 1929 r. prof. Zdzisław Krygowski z Uniwersytetu Poznańskiego zorganizował, w porozumieniu z Oddziałem II, tajny kurs kryptologii dla studentów matematyki. Zajęcia odbywały się wieczorami w budynku Komendy Miasta przy ul. św. Marcin; uczyli się tam m.in. Rejewski, Różycki i Zygalski. Absolwentów zatrudniono potem w poznańskiej ekspozyturze, zlikwidowanej 1 września 1932 r. Jej początek źródła datują różnie: Łukomski i Centrum Szyfrów Enigma na 1929 r., publikacja ABW na wrzesień 1930 r.4,5,8,9

  4. Warszawa: Pyry, ośrodek „Wicher”

    Warszawa, Las Kabacki koło Pyr

    W lesie koło Pyr działał ośrodek Biura Szyfrów o kryptonimie „Wicher”. W lipcu 1939 r. Polacy pokazali tu kryptologom francuskim i brytyjskim swoje metody i urządzenia, a sojusznicy dostali odtworzone egzemplarze Enigmy z warszawskiej wytwórni AVA. Dzień spotkania źródła podają różnie: AW i PAP – 25 lipca, GCHQ – 25 i 26 lipca, historyczka brytyjskiego MSZ – 26 lipca 1939 r.6,10,11,12

  5. Warszawa: Fort Legionów, wrzesień 1939

    Warszawa, Fort Legionów

    Bieżące akta Oddziału II przechowywano w Pałacu Saskim, starsze – w Forcie Legionów. Około 5 września 1939 r. oddział dostał rozkaz ewakuacji, a 6 września jego drugi rzut opuścił Warszawę. Archiwum w forcie nie zostało zniszczone zgodnie z planem i przejęli je Niemcy. Dziś akta Oddziału II są rozproszone: część jest w Centralnym Archiwum Wojskowym, a podstawowy zbiór dokumentów z lat 1918–1939 – w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie.13,14

  6. Francja: ośrodek „P.C. Bruno”

    Château de Vignolles, Gretz-Armainvilliers (Seine-et-Marne, Francja)

    Po klęsce wrześniowej kryptolodzy Biura Szyfrów przedostali się przez Rumunię do Francji. Pracowali we francusko-polskim ośrodku „P.C. Bruno” w Château de Vignolles, którym kierował Gustave Bertrand. 17 stycznia 1940 r. zespół po raz pierwszy w czasie wojny złamał niemiecki szyfr, a 10 czerwca 1940 r. ośrodek ewakuowano.5,15,16

  7. Francja: ośrodek „P.C. Cadix”

    Uzès (Gard, Francja)

    Po upadku Francji zespół pracował w konspiracji jako „P.C. Cadix” w Uzès, do listopada 1942 r. Początek pracy w Uzès źródła datują różnie: francuski wywiad wojskowy DRM na lipiec 1940 r., publikacja ABW na październik 1940 r. W marcu 1941 r. Bertrand przekazał wyniki prac Brytyjczykom, a w marcu 1943 r. w Pirenejach aresztowano pięciu polskich kryptologów.5,16

Historię tych miejsc opisuje karta operacji Złamanie Enigmy.

Źródła

  1. Pałac Saski sp. z o.o. (Biuletyn Informacji Publicznej), Uzasadnienie projektu ustawy o szczególnych zasadach odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie
  2. Mazowiecki Urząd Wojewódzki (gov.pl), Czekając na powrót perły placu Piłsudskiego, 21.07.2021
  3. Wojciech Skóra, Współdziałanie służby konsularnej II Rzeczypospolitej z wywiadem wojskowym, „Dzieje Najnowsze” XXXVI, 2004, nr 1
  4. Grzegorz Łukomski, Poznańskie początki „Enigmy”, „Mars. Problematyka i Historia Wojskowości” t. 10, Warszawa–Londyn 2001 (przedruk: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza)
  5. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Marian Rejewski – w służbie polskiej kryptologii (Wydawnictwo ABW, Wiązowna 2022, ISBN 978-83-964225-4-5)
  6. Agencja Wywiadu, Dekryptaż szyfru Enigmy
  7. Wojciech Skóra, „Dwójka” i miasto. Agendy polskiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w międzywojennej Bydgoszczy (1920–1939), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2021, nr 2, s. 153–177
  8. Agencja Wywiadu, To oni złamali Enigmę
  9. dzieje.pl (PAP i Muzeum Historii Polski), P. Bojarski, kierownik Centrum Szyfrów Enigma: tu, gdzie jesteśmy, pracowali kryptolodzy Różycki, Zygalski i Rejewski
  10. dzieje.pl (PAP i Muzeum Historii Polski), Podzielić się tajemnicą
  11. GCHQ, The Pyry Forest meeting
  12. Gill Bennett, blog historyków brytyjskiego MSZ (history.blog.gov.uk), What’s the context? Polish cryptologists reveal they have cracked the Enigma code, 26 July 1939 (26.07.2019)
  13. Władysław Bułhak, Archiwa nie płoną, niestety. Przypadek referatu archiwalnego Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Forcie Legionów w Warszawie we wrześniu 1939 roku, „Dzieje Najnowsze” LVII, 2025, nr 2, s. 80–103, DOI 10.12775/DN.2025.2.04
  14. Konrad Paduszek, Dokumenty Oddziału II Sztabu Generalnego w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 12 (63), 2011, nr 3 (236), s. 207–209
  15. Direction du renseignement militaire (Ministerstwo Sił Zbrojnych Francji), Mémoire du renseignement militaire, épisode 9: Henri Braquenié, l’officier oublié de la bataille contre Enigma, 25.09.2025
  16. Direction du renseignement militaire (Ministerstwo Sił Zbrojnych Francji), [8 Mai] Le renseignement militaire, Gustave Bertrand, Enigma et la défaite des nazis, 7.05.2026

Sprawdzono: 7 listopada 2026

Podcast TheScience.fm

Na celowniku

Rozmowy o bezpieczeństwie z uznanymi gośćmi.

Posłuchaj →