SpyOps.pl › Mapy › Wywiad II Rzeczypospolitej
Wywiad II Rzeczypospolitej
Siedem miejsc, w których działał polski wywiad wojskowy II Rzeczypospolitej – Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego) – i jego Biuro Szyfrów: od centrali w Pałacu Saskim i ekspozytury w Bydgoszczy po ośrodki we Francji, w których kryptolodzy pracowali po wrześniu 1939 r. Samą historię Enigmy opisuje trasa Szlak Enigmy.
Warszawa: Pałac Saski
Warszawa, plac Piłsudskiego
W II Rzeczypospolitej pałac był siedzibą Sztabu Generalnego (od 1928 r. Głównego), a w nim Oddziału II – wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, potocznie „dwójki”. W połowie 1931 r. z połączenia dwóch jego referatów powstało Biuro Szyfrów. Od września 1932 r. w jego referacie BS-4 pracowali Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski; jeszcze w grudniu tego roku złamali szyfr wojskowej Enigmy.1,2,3,4,5,6
Bydgoszcz: Ekspozytura nr 3
Bydgoszcz
W terenie wywiad prowadziły ekspozytury Oddziału II z siecią posterunków. Ekspozytura nr 3 w Bydgoszczy powstała formalnie w 1921 r., ale jej początki sięgają 1919 r., gdy wywiad organizowało Dowództwo Główne Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim. W latach 1930–1939 kierował nią mjr Jan Żychoń; w połowie 1939 r. miała dziewięć posterunków.3,7
Poznań: kurs kryptologii i ekspozytura
Poznań, ul. św. Marcin
Na przełomie 1928 i 1929 r. prof. Zdzisław Krygowski z Uniwersytetu Poznańskiego zorganizował, w porozumieniu z Oddziałem II, tajny kurs kryptologii dla studentów matematyki. Zajęcia odbywały się wieczorami w budynku Komendy Miasta przy ul. św. Marcin; uczyli się tam m.in. Rejewski, Różycki i Zygalski. Absolwentów zatrudniono potem w poznańskiej ekspozyturze, zlikwidowanej 1 września 1932 r. Jej początek źródła datują różnie: Łukomski i Centrum Szyfrów Enigma na 1929 r., publikacja ABW na wrzesień 1930 r.4,5,8,9
Warszawa: Pyry, ośrodek „Wicher”
Warszawa, Las Kabacki koło Pyr
W lesie koło Pyr działał ośrodek Biura Szyfrów o kryptonimie „Wicher”. W lipcu 1939 r. Polacy pokazali tu kryptologom francuskim i brytyjskim swoje metody i urządzenia, a sojusznicy dostali odtworzone egzemplarze Enigmy z warszawskiej wytwórni AVA. Dzień spotkania źródła podają różnie: AW i PAP – 25 lipca, GCHQ – 25 i 26 lipca, historyczka brytyjskiego MSZ – 26 lipca 1939 r.6,10,11,12
Warszawa: Fort Legionów, wrzesień 1939
Warszawa, Fort Legionów
Bieżące akta Oddziału II przechowywano w Pałacu Saskim, starsze – w Forcie Legionów. Około 5 września 1939 r. oddział dostał rozkaz ewakuacji, a 6 września jego drugi rzut opuścił Warszawę. Archiwum w forcie nie zostało zniszczone zgodnie z planem i przejęli je Niemcy. Dziś akta Oddziału II są rozproszone: część jest w Centralnym Archiwum Wojskowym, a podstawowy zbiór dokumentów z lat 1918–1939 – w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie.13,14
Francja: ośrodek „P.C. Bruno”
Château de Vignolles, Gretz-Armainvilliers (Seine-et-Marne, Francja)
Po klęsce wrześniowej kryptolodzy Biura Szyfrów przedostali się przez Rumunię do Francji. Pracowali we francusko-polskim ośrodku „P.C. Bruno” w Château de Vignolles, którym kierował Gustave Bertrand. 17 stycznia 1940 r. zespół po raz pierwszy w czasie wojny złamał niemiecki szyfr, a 10 czerwca 1940 r. ośrodek ewakuowano.5,15,16
Francja: ośrodek „P.C. Cadix”
Uzès (Gard, Francja)
Po upadku Francji zespół pracował w konspiracji jako „P.C. Cadix” w Uzès, do listopada 1942 r. Początek pracy w Uzès źródła datują różnie: francuski wywiad wojskowy DRM na lipiec 1940 r., publikacja ABW na październik 1940 r. W marcu 1941 r. Bertrand przekazał wyniki prac Brytyjczykom, a w marcu 1943 r. w Pirenejach aresztowano pięciu polskich kryptologów.5,16
Historię tych miejsc opisuje karta operacji Złamanie Enigmy.
Źródła
- Pałac Saski sp. z o.o. (Biuletyn Informacji Publicznej), Uzasadnienie projektu ustawy o szczególnych zasadach odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie
- Mazowiecki Urząd Wojewódzki (gov.pl), Czekając na powrót perły placu Piłsudskiego, 21.07.2021
- Wojciech Skóra, Współdziałanie służby konsularnej II Rzeczypospolitej z wywiadem wojskowym, „Dzieje Najnowsze” XXXVI, 2004, nr 1
- Grzegorz Łukomski, Poznańskie początki „Enigmy”, „Mars. Problematyka i Historia Wojskowości” t. 10, Warszawa–Londyn 2001 (przedruk: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza)
- Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Marian Rejewski – w służbie polskiej kryptologii (Wydawnictwo ABW, Wiązowna 2022, ISBN 978-83-964225-4-5)
- Agencja Wywiadu, Dekryptaż szyfru Enigmy
- Wojciech Skóra, „Dwójka” i miasto. Agendy polskiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w międzywojennej Bydgoszczy (1920–1939), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2021, nr 2, s. 153–177
- Agencja Wywiadu, To oni złamali Enigmę
- dzieje.pl (PAP i Muzeum Historii Polski), P. Bojarski, kierownik Centrum Szyfrów Enigma: tu, gdzie jesteśmy, pracowali kryptolodzy Różycki, Zygalski i Rejewski
- dzieje.pl (PAP i Muzeum Historii Polski), Podzielić się tajemnicą
- GCHQ, The Pyry Forest meeting
- Gill Bennett, blog historyków brytyjskiego MSZ (history.blog.gov.uk), What’s the context? Polish cryptologists reveal they have cracked the Enigma code, 26 July 1939 (26.07.2019)
- Władysław Bułhak, Archiwa nie płoną, niestety. Przypadek referatu archiwalnego Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Forcie Legionów w Warszawie we wrześniu 1939 roku, „Dzieje Najnowsze” LVII, 2025, nr 2, s. 80–103, DOI 10.12775/DN.2025.2.04
- Konrad Paduszek, Dokumenty Oddziału II Sztabu Generalnego w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 12 (63), 2011, nr 3 (236), s. 207–209
- Direction du renseignement militaire (Ministerstwo Sił Zbrojnych Francji), Mémoire du renseignement militaire, épisode 9: Henri Braquenié, l’officier oublié de la bataille contre Enigma, 25.09.2025
- Direction du renseignement militaire (Ministerstwo Sił Zbrojnych Francji), [8 Mai] Le renseignement militaire, Gustave Bertrand, Enigma et la défaite des nazis, 7.05.2026
Sprawdzono: 7 listopada 2026
Podcast TheScience.fm
Na celowniku
Rozmowy o bezpieczeństwie z uznanymi gośćmi.