Od Oddziału II do Zarządu II
Według inwentarza archiwalnego IPN Oddział II Sztabu Generalnego WP powołano na podstawie rozkazu Naczelnego Dowództwa z 18 lipca 1945 r., na bazie Oddziału Rozpoznawczego Sztabu Głównego WP. Nadzór nad wywiadem sprawował najpierw I wiceminister obrony narodowej gen. Marian Spychalski (do marca 1949 r.), potem gen. Edward Ochab, a od marca 1950 r. szef Sztabu Generalnego gen. Wacław Korczyc. Głównym celem było wtedy rozpoznanie polskiej emigracji, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz wojsk USA i Wielkiej Brytanii w Niemczech. (Wywiad wojskowy II Rzeczypospolitej opisuje osobna karta Oddziału II Sztabu Generalnego (Głównego) WP.)1
Bartosz Kapuściak (czasopismo IPN „Aparat Represji w Polsce Ludowej”) pisze, że w latach 1947–1950 Oddział II był połączony z Departamentem VII MBP, czyli wywiadem cywilnym (jego późniejsze dzieje opisuje karta Departamentu I MSW). 15 listopada 1951 r. rozkazem ministra obrony narodowej nr 0088/org. Oddział II przemianowano na Zarząd II, a jego wydziały na oddziały. W listopadzie 1951 r. etat obejmował 254 oficerów i 105 pracowników kontraktowych; w połowie lat 50. Zarząd II liczył ok. 1700 żołnierzy, w tym ok. 500 oficerów operacyjnych.3
Wpływ sowiecki
Według Kapuściaka wywiad wojskowy PRL od początku organizowano we współpracy z ZSRR, a jego pierwszymi szefami byli Rosjanie. Marek Hańderek (2024) podaje, że w okresie wojny koreańskiej Oddziałem, a potem Zarządem II kierowali sowieccy oficerowie GRU i z GRU wywodzili się też szefowie najważniejszych komórek; jako sowieckiego szefa Zarządu II w 1952 r. wymienia płk. Igora Suchackiego (Sochackiego).3,4
Hańderek opisuje też pracę attachatu wojskowego PRL w Chinach i Korei Północnej: na przełomie 1952 i 1953 r. polski attaché otrzymał od Chińczyków pierwsze materiały o wojskach zachodnich.4
Struktura i zadania
W 1951 r. Zarząd II składał się z szefostwa, Wydziału Politycznego, Wydziału Ogólnego i sześciu oddziałów, m.in. rozpoznania wojskowego, wywiadu agenturalnego, informacji i techniki informacyjnej. Oddział I (Agenturalny Europejski) koordynował wywiad w państwach Europy Zachodniej poza Wielką Brytanią i Irlandią, Oddział III odpowiadał m.in. za Wielką Brytanię i Bliski Wschód, a Oddział V koordynował wywiad niezależny od oficjalnych placówek PRL za granicą. Radiowęzeł utrzymywał łączność z agenturą i attachatami wojskowymi.1
W 1965 r. Zarząd podzielono na piony operacyjny i informacyjny. W 1967 r. utworzono Oddział Agenturalnego Wywiadu Operacyjnego (AWO), który miał rozpoznawać wojska państw NATO – ich plany operacyjne, środki napadu broni masowego rażenia i gotowość bojową – oraz przygotowywać wywiadowczo teren przyszłych działań wojennych. Kolejne reorganizacje przeprowadzono w 1976 i 1983 r.; w 1983 r. w pionie operacyjnym była m.in. Jednostka Wojskowa 2000.1
Kapuściak opisuje oddziały operacyjne „R”, „J” i „S”, które prowadziły sieci nielegałów: zbierały informacje o siłach przeciwnika, werbowały i szkoliły kadry, utrzymywały łączność i prowadziły ewidencję operacyjną.3
Koniec Zarządu II
Po likwidacji Wojskowej Służby Wewnętrznej w kwietniu 1990 r. zadania kontrwywiadowcze przejął Zarząd II, przemianowany na Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu Sztabu Generalnego. W 1991 r. rozwiązano go, a 22 lipca 1991 r. w jego miejsce utworzono Wojskowe Służby Informacyjne.1
Według uzasadnienia rządowego projektu ustawy o WSI z 2002 r. wojskowy wywiad i kontrwywiad działały wcześniej na podstawie niejawnych, resortowych aktów normatywnych. WSI rozwiązano w 2006 r.; wywiadem wojskowym zajmuje się dziś Służba Wywiadu Wojskowego.5,6,7
Lustracja i archiwa
Ustawa lustracyjna wymienia Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego wśród organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 (art. 2 ust. 1 pkt 11). Praca, służba lub współpraca z nim podlega więc ujawnieniu w oświadczeniu lustracyjnym.2
W latach 2001–2006 WSI przekazały do IPN ponad 400 spisów zdawczo-odbiorczych. Zespół akt Zarządu II w Archiwum IPN obejmuje dokumenty z lat 1945–1990.1
Źródła
- Instytut Pamięci Narodowej, Inwentarz archiwalny, Aktotwórca: Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w Warszawie [1945] 1951–1990 [1991]
- Sejm RP, Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów, t.j. Dz.U. 2023 poz. 342 ze zm. (obwieszczenie z 9.02.2024)
- Bartosz Kapuściak, Wywiad wojskowy PRL. JW 3362 i podległe jej jednostki, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” (czasopismo IPN), s. 107–132
- Marek Hańderek, Pozyskiwanie danych wywiadowczych o wojskach zachodnich przez oficerów attachatu wojskowego komunistycznej Polski w ChRL i KRLD we współpracy z wywiadami wojskowymi tych państw podczas wojny koreańskiej, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” nr 22 (2024), DOI 10.48261/arprl242215
- Rada Ministrów, Rządowy projekt ustawy o Wojskowych Służbach Informacyjnych, druk sejmowy nr 897 (IV kadencja), 19.09.2002, z uzasadnieniem
- Sejm RP, Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego (…), Dz.U. 2006 nr 104 poz. 711
- Sejm RP, Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 157
Sprawdzono: 7 listopada 2026