Dezinformacja, operacje wpływu, FIMI: co znaczą te pojęcia i jak opisują je instytucje

Fałsz, błąd i zamiar

Komisja Europejska w planie działania z 5 grudnia 2018 r. opisuje dezinformację jako informacje, których fałsz lub wprowadzający w błąd charakter da się sprawdzić, tworzone i rozpowszechniane dla korzyści ekonomicznej albo w celu celowego wprowadzenia opinii publicznej w błąd. Definicja wyłącza niezamierzone błędy, satyrę i parodię oraz wyraźnie oznaczone treści i komentarze stronnicze.¹

NATO definiuje dezinformację krócej: fałszywe lub nieścisłe informacje rozpowszechniane celowo, by manipulować opiniami i działaniami innych. Propaganda to według tej samej strony informacje zaprojektowane, by skłonić wybranych odbiorców do określonych zachowań albo przekonań.³

Kluczowy jest zamiar. NASK w tekście na portalu Gov.pl z 21 kwietnia 2022 r. podkreśla, że dezinformacja jest działaniem w pełni celowym i zamierzonym. Nieprawdę powtarzaną w dobrej wierze nazywa się misinformacją; Ministerstwo Edukacji Narodowej odsyła do kodeksu dobrych praktyk, który objaśnia dezinformację, misinformację i malinformację.^4,5

FIMI: od treści do zachowania

Europejska Służba Działań Zewnętrznych (EEAS) od kilku lat posługuje się szerszym pojęciem FIMI – zagraniczna manipulacja informacją i ingerencja. W glosariuszu raportu ze stycznia 2024 r. FIMI to przeważnie niezakazany prawem wzorzec zachowań, który zagraża albo może zaszkodzić wartościom, procedurom i procesom politycznym.²

Takie działania mają według EEAS charakter manipulacyjny, są prowadzone celowo i w sposób skoordynowany, przez podmioty państwowe lub niepaństwowe, w tym ich pośredników, na własnym terytorium i poza nim. W definicji nie ma kryterium prawdy lub fałszu treści – opisuje ona sposób działania.²

Dlatego raporty EEAS analizują przede wszystkim taktyki, techniki i procedury (TTP), czyli wzorce zachowań, których sprawcy używają do manipulowania środowiskiem informacyjnym, i korzystają ze standardowych ram analitycznych, m.in. DISARM. Drugi raport opiera się na 750 incydentach z okresu od 1 grudnia 2022 r. do 30 listopada 2023 r.²

Trzeci raport (marzec 2025 r.) opisuje 505 incydentów z okresu od 4 listopada 2023 r. do 4 listopada 2024 r., wskazuje Rosję i Chiny jako dwóch głównych sprawców i dzieli kanały na cztery grupy: oficjalne kanały państwowe, media kontrolowane przez państwo, kanały powiązane z państwem i kanały z nim zbieżne.⁶

Operacje informacyjne i psychologiczne w wojsku

NATO w podejściu do zagrożeń informacyjnych zatwierdzonym przez ministrów obrony w październiku 2024 r. opisuje je jako celowe, szkodliwe, manipulacyjne i skoordynowane działania podmiotów państwowych i niepaństwowych. Mogą one obejmować manipulację informacją i ingerencję obcych podmiotów, operacje informacyjne i dezinformację. Odpowiedź Sojuszu ma cztery funkcje: zrozumieć, zapobiec, ograniczyć i złagodzić skutki, odbudować.⁷

Własne działania wojsk NATO opisuje doktryna AJP-3.10.1 (wydanie B z 2014 r., później wycofane). Operacje psychologiczne to planowane działania, w których przekaz kieruje się do zatwierdzonych odbiorców, by wpłynąć na ich postrzeganie, postawy i zachowania. Operacje informacyjne to funkcja sztabowa, która łączy działania informacyjne w całość.⁸

Ta sama doktryna stawia zasadę, że operacje psychologiczne muszą opierać się na prawdziwych informacjach, i rozróżnia przekaz biały (sygnowany przez nadawcę), szary (bez wskazania źródła) i czarny (pozornie pochodzący z innego źródła niż rzeczywiste) – stąd pojęcie czarnej propagandy.⁸

BBN w propozycjach terminów z 2020 r. ujmuje operacje informacyjne szerzej, jako walkę informacyjną, i pokrewną im komunikację strategiczną.⁹

Lekcja historii: „środki aktywne” i kampania o AIDS

Departament Stanu USA w raporcie z sierpnia 1987 r. o radzieckich działaniach wpływu wyjaśniał, że „środki aktywne” (aktiwnyje mieroprijatija) to skryte lub zwodnicze operacje wspierające politykę zagraniczną ZSRR, a ich istotą jest wprowadzanie w błąd. Raport wymieniał dezinformację, sfałszowane dokumenty i organizacje fasadowe, a propagandę uznawał za odrębną, choć ściśle powiązaną.¹⁰

Za wykonanie odpowiadała według raportu m.in. Służba A Pierwszego Zarządu Głównego KGB. Indyjską gazetę „Patriot” raport opisuje jako pismo założone przez KGB w 1962 r. do rozpowszechniania dezinformacji.¹⁰

Najlepiej opisanym przykładem jest kampania o AIDS. Według artykułu Thomasa Boghardta w wydawanym przez CIA kwartalniku „Studies in Intelligence” (2009) 17 lipca 1983 r. „Patriot” opublikował anonimowy list, że choroba powstała w wyniku amerykańskich eksperymentów. List przeszedł bez echa; temat wrócił 30 października 1985 r. w „Litieraturnej Gazietie”, która powołała się na „Patriota”.¹¹

Boghardt opisuje udział wywiadu NRD (HVA, wydział X; zob. MfS) i tezę biofizyka Jakoba Segala, że wirus stworzono w Fort Detrick. Pod koniec 1987 r. historia krążyła w mediach 80 państw, w ponad 200 pismach w 25 językach. W 1992 r. udział KGB potwierdził szef SVR Jewgienij Primakow.¹¹

Jak odpowiada Unia Europejska

Po szczycie Rady Europejskiej w marcu 2015 r. przy EEAS powstała grupa zadaniowa East StratCom, by odpowiadać na prowadzone przez Rosję kampanie dezinformacyjne. Jej publiczna baza EUvsDisinfo wiosną 2021 r. liczyła ponad 11 tys. przypadków prokremlowskiej dezinformacji.¹²

Plan działania z 2018 r. opierał się na czterech filarach: lepszym wykrywaniu i analizie, wspólnej odpowiedzi, zaangażowaniu sektora prywatnego i odporności społecznej. Zapowiadał system wczesnego ostrzegania (Rapid Alert System) i wzrost budżetu komunikacji strategicznej z 1,9 mln euro w 2018 r. do 5 mln euro w 2019 r. Powołując się na unijną komórkę ds. zagrożeń hybrydowych, uznawał dezinformację ze strony Federacji Rosyjskiej za największe zagrożenie dla UE.¹

EEAS w raporcie z 2024 r. opisuje narzędzia przeciw FIMI w czterech wymiarach: świadomość sytuacyjna, budowanie odporności, przerywanie działań i regulacja oraz działania zewnętrzne UE.²

Prawo: akt o usługach cyfrowych i kodeks postępowania

Pierwszy kodeks postępowania w zakresie dezinformacji platformy podpisały dobrowolnie; opublikowano go 26 września 2018 r.^1,13

Akt o usługach cyfrowych (DSA, rozporządzenie 2022/2065 z 19 października 2022 r.) nakłada szczególne obowiązki na bardzo duże platformy i wyszukiwarki, czyli te, które mają w UE co najmniej 45 mln aktywnych odbiorców miesięcznie. Muszą one oceniać ryzyka systemowe, w tym rzeczywiste lub możliwe do przewidzenia negatywne skutki dla debaty obywatelskiej, wyborów i bezpieczeństwa publicznego.^14,15,16

Art. 45 DSA przewiduje dobrowolne kodeksy postępowania jako sposób ograniczania takich ryzyk. 13 lutego 2025 r. Komisja i Europejska Rada ds. Usług Cyfrowych zatwierdziły włączenie wzmocnionego kodeksu z 2022 r. w ramy DSA jako kodeksu postępowania; przestrzeganie zobowiązań ma być częścią corocznego niezależnego audytu platform, które go podpisały (m.in. Google, Meta, Microsoft, TikTok).^13,17

Polska: prawo karne i edukacja

Od 1 października 2023 r. art. 130 § 9 Kodeksu karnego przewiduje karę co najmniej 8 lat pozbawienia wolności dla tego, kto, działając na rzecz obcego wywiadu, prowadzi dezinformację, by wywołać poważne zakłócenia w ustroju lub gospodarce Polski, państwa sojuszniczego albo organizacji międzynarodowej, do której Polska należy, albo skłonić organ władzy publicznej do określonego działania lub zaniechania. Przepis dotyczy więc dezinformacji powiązanej ze szpiegostwem, a nie każdej nieprawdy w sieci (zob. agent wpływu).¹⁸

Druga ścieżka to edukacja. NASK opublikował kodeks dobrych praktyk przeciw dezinformacji, przygotowany przez jedenaście organizacji i instytucji; zaleca on m.in. porównywanie źródeł i sprawdzanie zdjęć. Szersze ramy porządkuje pojęcie bezpieczeństwa informacyjnego państwa, a połączenie dezinformacji z innymi środkami – pojęcie zagrożeń hybrydowych.^4,9,19