„The Courier” (2020)

Dzieło

Film wyreżyserował Dominic Cooke według scenariusza Toma O’Connora. Greville’a Wynne’a gra Benedict Cumberbatch, a Olega Pieńkowskiego – Merab Ninidze.¹

Prawdziwa sprawa

Oleg Pieńkowski był pułkownikiem GRU. Historycy CIA wyjaśniali w 1992 r., że jego materiały obsługiwano w dwóch kanałach, IRONBARK i CHICKADEE, i że na materiałach IRONBARK opierało się wiele ocen zagrożenia radzieckimi rakietami.²

Randy Burkett z zespołu historyków CIA pisze w „Studies in Intelligence” (2022), że Pieńkowski już w styczniu 1959 r. postanowił uciec z rodziną z ZSRR. W lipcu 1961 r. przekazał Janet Chisholm siedem rolek filmu – 350 zdjęć – i dwie strony notatek; w czasie studiów w akademii wojskowej przepisał 1,5 tys. stron danych o radzieckich rakietach.¹

Pieńkowskiego i Wynne’a sądzono razem na początku maja 1963 r. Pieńkowskiego skazano na śmierć i stracono 16 maja 1963 r.; Wynne dostał osiem lat więzienia, ale 22 kwietnia 1964 r. wymieniono go na radzieckiego nielegała Konona Mołodego, znanego jako Gordon Lonsdale (zob. wymiana szpiegów).¹

Co się zgadza

Burkett potwierdza, że Wynne już wcześniej był kontaktem MI6: przekazywał Brytyjczykom raporty oparte na swoich kontaktach handlowych. Pieńkowski rzeczywiście przyniósł kilka funtów dokumentów skopiowanych z akademii im. Dzierżyńskiego.¹

Najważniejszy wniosek filmu uważa za trafny: Pieńkowskiego można zasadnie uznać za szpiega, który pomógł uchronić świat przed wojną jądrową w czasie kryzysu kubańskiego.¹

Co dodano albo zmieniono

Według Burketta to Pieńkowski, a nie MI6 czy CIA, zwrócił się do Wynne’a i przekonał niechętnego biznesmena, by przewiózł dużą paczkę dokumentów.¹

Film skazuje na zapomnienie prawdziwą uczestniczkę operacji, Janet Chisholm, która odbierała filmy od Pieńkowskiego i dostarczała mu materiały. Burkett zaznacza, że to ona, a nie Wynne, pełniła tę rolę. Wynne nie uczestniczył też w próbie wywiezienia Pieńkowskiego z ZSRR.¹

Film wymyśla bezpośredni dostęp Pieńkowskiego do najwyższych przywódców radzieckich. Wynne’a aresztowali w Budapeszcie Węgrzy, a nie – jak na ekranie – Rosjanie.¹

Co pozostaje niejasne

Źródła różnią się co do daty aresztowania Pieńkowskiego. Burkett pisze, że KGB otruło go 7 września 1962 r., trafił do szpitala i wkrótce potem został aresztowany; materiały francuskiego MSZ podają datę 22 października 1962 r. (zob. Oleg Pieńkowski).^1,3