Szpiegostwo atomowe na rzecz ZSRR

Klaus Fuchs

Fuchs, niemiecki komunista, uciekł do Wielkiej Brytanii w 1933 r. Zrobił doktorat z fizyki w Edynburgu; w 1939 r. internowano go na wyspie Man, potem w Kanadzie, a w 1941 r. wrócił do Edynburga i dołączył do brytyjskiego programu atomowego Tube Alloys.^2,4

Pod koniec 1941 r. zaoferował informacje Sowietom za pośrednictwem niemieckiego komunisty na emigracji Jürgena Kuczynskiego i trafił do kontaktu z GRU. Miał kryptonim REST; w 1942 r. przekazano go Ursuli Beurton (SONYA), z którą spotykał się regularnie w Banbury.²

W 1943 r. z brytyjskim zespołem trafił do projektu Manhattan. Według Departamentu Energii USA w Los Alamos pracował w dziale teoretycznym i przekazał szczegółowe informacje o konstrukcji broni atomowej.^1,2

Gold, Greenglass, Hall

Łącznikiem Fuchsa był Amerykanin Harry Gold, który według MI5 pracował dla Sowietów od 1934 r.; spotykali się m.in. w Nowym Jorku i Santa Fe.²

David Greenglass, mechanik w armii USA, pracował w Los Alamos przy implozji. Informacje przekazywał przez żonę Ruth Juliusowi Rosenbergowi – inżynierowi, który według Departamentu Energii kierował siatką szpiegostwa przemysłowego, ale sam nigdy nie pracował w projekcie Manhattan.¹

Theodore Hall, długoletni komunista, nawiązał w Los Alamos kontakt z wywiadem radzieckim w listopadzie 1944 r. Jego dane o implozji były ważnym uzupełnieniem i potwierdzeniem materiałów Fuchsa.¹

Jak wykryto Fuchsa

Odczytane w programie Venona depesze ujawniły spotkania Fuchsa z Goldem; latem 1949 r. zidentyfikowano go pod kryptonimami CHARLES i REST. Od lipca 1949 r. MI5 kontrolowało jego korespondencję i telefony, nie znajdując nic obciążającego.^2,5

Przesłuchania prowadził Jim Skardon: w grudniu 1949 r. postawił Fuchsowi zarzuty, a ok. miesiąc później Fuchs się przyznał. Jego zeznanie było obszerne, ale niepełne. Aresztowano go 2 lutego 1950 r.; przyznał się do naruszenia ustawy o tajemnicy państwowej (Official Secrets Act) i dostał najwyższą możliwą karę – 14 lat więzienia.^1,2,3

Po wyjściu z więzienia wyjechał do NRD, gdzie zmarł w 1988 r.²

Łańcuch zeznań w USA

22 maja 1950 r. Harry Gold przyznał się FBI. Jego zatrzymanie doprowadziło do Greenglassa, któremu 16 czerwca 1950 r. postawiono zarzuty.^1,3

17 lipca 1950 r. aresztowano w Nowym Jorku Juliusa Rosenberga, a 11 sierpnia – Ethel Rosenberg. Morton Sobell, który 22 czerwca wyjechał z rodziną do Meksyku, po deportacji został zatrzymany przez FBI 18 sierpnia 1950 r. na moście granicznym w Laredo.³

Proces i wyrok

Proces przed sądem federalnym w Nowym Jorku zaczął się 6 marca 1951 r. 29 marca ława przysięgłych uznała Rosenbergów i Sobella za winnych, a 5 kwietnia Rosenbergów skazano na śmierć, Sobella na 30 lat więzienia. Greenglass przyznał się do winy i dostał 15 lat; wyszedł 16 listopada 1960 r. Ruth Greenglass nie została oskarżona.^1,3

19 czerwca 1953 r. Sąd Najwyższy USA uchylił wstrzymanie egzekucji, którego 17 czerwca udzielił sędzia Douglas. Sąd uznał, że ustawa o energii atomowej z 1946 r. nie uchyliła ani nie ograniczyła kar z ustawy o szpiegostwie z 1917 r.; zdanie odrębne złożyli sędziowie Black, Frankfurter i Douglas.⁶

Prezydent Eisenhower dwukrotnie odmówił ułaskawienia (11 lutego i 19 czerwca 1953 r.). Rosenbergów stracono wieczorem 19 czerwca 1953 r. w więzieniu Sing Sing. Oboje do końca twierdzili, że są niewinni.^1,3

Hall bez procesu i skutki

FBI dowiedziało się o Hallu na początku lat 50., ale Hall do niczego się nie przyznał i sprawę po cichu zamknięto; dowody z Venony były zbyt tajne, by użyć ich w sądzie.^1,7

29 sierpnia 1949 r. ZSRR przeprowadził pierwszy wybuch jądrowy; ładunek był według Departamentu Energii niemal identyczny z testowanym cztery lata wcześniej w próbie Trinity. Departament szacuje, że szpiegostwo przyspieszyło radziecki program o co najmniej 12–18 miesięcy, a większość szpiegów działała z pobudek ideowych, nie dla pieniędzy.¹