SPYOPS.PL

SpyOps.pl › Tematy › Wywiad › Prawdopodobnie, wysoce prawdopodobne: jak czytać oceny wywiadowcze

Tekst · Wywiad● Potwierdzone

Prawdopodobnie, wysoce prawdopodobne: jak czytać oceny wywiadowcze

Gdy służba pisze, że coś jest „wysoce prawdopodobne”, nie zgaduje, tylko posługuje się umówioną skalą. Wyjaśniamy, skąd wzięły się takie skale, jak wyglądają w USA, w Wielkiej Brytanii i w NATO, czym prawdopodobieństwo różni się od pewności i jak czytać zdania z opublikowanych ocen.1,2,3,4

Słowa, które znaczą liczby

Wywiad rzadko wie coś na pewno. Analityk dostaje fragmenty: meldunek ze źródła, przechwyconą rozmowę, zdjęcie satelitarne. Z tego składa ocenę dla odbiorcy, który musi podjąć decyzję. Brytyjska doktryna JDP 2-00 ujmuje to wprost: decydenci powinni przyjąć, że wywiad zawsze obarczony jest stopniem prawdopodobieństwa i pewności, a przewidywania można wyrażać tylko jako prawdopodobieństwa.5

Kłopot polega na tym, że słowa takie jak „możliwe” czy „prawdopodobne” każdy rozumie inaczej. Dlatego służby kilku państw opisały je liczbami. Ocena przestaje wtedy być zbiorem przymiotników, a staje się komunikatem, który odbiorca może porównać z innymi.1,3

Lekcja Shermana Kenta

Problem opisał Sherman Kent, jeden z twórców amerykańskiej analizy wywiadowczej, w artykule „Words of Estimative Probability” opublikowanym w wydawanym przez CIA kwartalniku „Studies in Intelligence”. Punktem wyjścia była narodowa ocena wywiadowcza (NIE) 29-51 z marca 1951 r. o możliwości inwazji na Jugosławię. Jej główny wniosek głosił, że atak w 1951 r. należy uznać za „poważną możliwość”.1

Gdy przedstawiciel Departamentu Stanu zapytał, jakie szanse kryją się za tymi słowami, Kent odparł, że osobiście myślał o mniej więcej 65 do 35 na korzyść ataku. Potem zapytał kolegów, którzy zatwierdzili tekst. Ich odczytania sięgały od około 20 do 80 przeciw atakowi aż po 80 do 20 za nim. Ten sam zwrot oznaczał dla autorów zupełnie różne oceny.1

Kent zaproponował więc słownik, w którym każde wyrażenie ma przybliżoną wartość: „niemal pewne” około 93%, „prawdopodobne” około 75%, „szanse mniej więcej równe” około 50%, „prawdopodobnie nie” około 30%. Zwolenników luźnego, opisowego języka nazwał żartobliwie „poetami”, a zwolenników ścisłego słownika szans – „matematykami”; sam sympatyzował z tymi drugimi.1

USA: dyrektywa ICD 203

Dziś zasady pisania ocen w amerykańskiej wspólnocie wywiadowczej wyznacza dyrektywa dyrektora wywiadu narodowego (ODNI) nr 203 o standardach analitycznych, podpisana 2 stycznia 2015 r. przez Jamesa R. Clappera. Wymaga ona, by analizy wskazywały i uzasadniały niepewność głównych ocen, opisywały jakość i wiarygodność źródeł oraz wyraźnie oddzielały informacje od założeń i wniosków analityków.2

ICD 203 zawiera skalę prawdopodobieństwa z przedziałami procentowymi: od „prawie bez szans” (1–5%), przez „mniej więcej równe szanse” (45–55%), do „niemal na pewno” (95–99%). Skala nie obejmuje ani zera, ani stu procent.2

Dyrektywa rozdziela też dwie miary, które łatwo pomylić. Prawdopodobieństwo mówi, jak bardzo coś jest możliwe. Pewność analityczna mówi, na ile solidne są dowody i rozumowanie, na których opiera się ocena. ICD 203 zastrzega, że tych miar nie łączy się w jednym zdaniu.2

Wielka Brytania: skala prawdopodobieństwa PHIA

W Wielkiej Brytanii podobną rolę pełni skala prawdopodobieństwa (Probability Yardstick) opisana w publikacji profesji analizy wywiadowczej z 24 marca 2025 r. Dzieli ona skalę na siedem przedziałów: „znikoma szansa” (powyżej 0% do około 5%), „wysoce nieprawdopodobne” (około 10–20%), „nieprawdopodobne” (około 25–35%), „realna możliwość” (około 40% do mniej niż 50%), „prawdopodobne” (około 55–75%), „wysoce prawdopodobne” (około 80–90%) i „niemal pewne” (około 95% do mniej niż 100%).3

Między przedziałami zostawiono luki, np. między około 5% a około 10%. Według dokumentu dobór słów i przedziałów oparto na badaniach naukowych. Skala ma zapobiegać zdaniom w rodzaju „jeśli zdarzy się X, to Y może nastąpić”, z których odbiorca nie wyczyta żadnej konkretnej oceny.3

Pewność analityczną Brytyjczycy oceniają w trzech stopniach: wysoka, umiarkowana, niska. Pod uwagę biorą trzy kategorie: bazę informacyjną, rzetelność analizy oraz złożoność i zmienność sytuacji. Im niższa pewność, tym większa niepewność samej oceny.3

NATO: ocena źródła i informacji

Doktryna NATO AJP-2 (wydanie A z 2016 r.) nie podaje procentowej skali prawdopodobieństwa. Ma za to starszy i bardzo praktyczny system: osobno ocenia się wiarygodność źródła, osobno wiarygodność samej informacji. Źródło dostaje literę od A („całkowicie wiarygodne”) do F („nie da się ocenić”), informacja – cyfrę od 1 („potwierdzona przez inne źródła”) do 6 („nie da się ocenić jej prawdziwości”).4

Obie oceny łączy się w parę, np. B2: źródło zwykle wiarygodne, informacja prawdopodobnie prawdziwa. AJP-2 podkreśla, że obie oceny trzeba wydawać niezależnie od siebie. Dzięki temu nawet zaufane źródło może przekazać informację ocenioną nisko, a nieznane źródło – informację potwierdzoną z innych kanałów.4

Doktryna dodaje, że nawet w pełni wykorzystany wywiad nie da pełnej pewności, a sztaby muszą jasno wskazywać luki w wiedzy. Ten sam postulat formułuje brytyjska JDP 2-00.4,5

Przykład: ocena ODNI ze stycznia 2017 r.

Jak to wygląda w praktyce, pokazuje odtajniona ocena wspólnoty wywiadowczej USA ICA 2017-01D z 6 stycznia 2017 r. o działaniach Rosji wobec wyborów prezydenckich w USA. Przygotowały ją i uzgodniły trzy instytucje: CIA, FBI i NSA. Interesuje nas tu wyłącznie język ocen, a nie ich treść.6

Dokument wyjaśnia, że oceny wspólnoty obejmują osądy o tym, jak prawdopodobne jest, że coś się wydarzyło lub wydarzy, oraz poziomy pewności – niski, umiarkowany i wysoki – które odnoszą się do dowodów, logiki i precedensów stojących za oceną.6

Przy jednym z kluczowych wniosków dokument zaznacza, że CIA i FBI mają wysoką pewność, a NSA – umiarkowaną. Instytucje zgadzały się więc co do samej oceny, ale różnie oceniały siłę jej podstaw, i dokument mówi to otwarcie. Senacka Komisja ds. Wywiadu w ustaleniach z 3 lipca 2018 r. odnotowała to samo zróżnicowanie.6,7

Wersja jawna zawiera też zastrzeżenie, że nie obejmuje pełnych informacji wspierających, w tym konkretnych danych wywiadowczych. Czytelnik dostaje wnioski i ich stopień pewności, ale nie dowody. To typowe dla publikowanych ocen: jawność kończy się tam, gdzie zaczyna się ochrona źródeł i metod.6

Przykład brytyjski: „niemal na pewno”

Ten sam język trafia do komunikatów rządowych. W 2018 r. rząd Wielkiej Brytanii ogłosił, że za atakiem NotPetya „niemal na pewno” stało rosyjskie wojsko. W 2020 r. brytyjskie Narodowe Centrum Cyberbezpieczeństwa (NCSC) oceniło z wysoką pewnością, że ataki na igrzyska olimpijskie były „niemal na pewno (95%+)” dziełem jednostki GTsST rosyjskiego wywiadu wojskowego. W jednym zdaniu widać obie miary: prawdopodobieństwo i pewność.8,9

Więcej o tym, jak takie oceny zamieniają się w polityczne przypisanie ataku, piszemy w tekście Atrybucja: jak państwa wskazują sprawców cyberataków.2,8

Jak czytać ocenę: pięć pytań

Po pierwsze: jakie słowo prawdopodobieństwa pada i której skali dotyczy – amerykańskiej czy brytyjskiej? Po drugie: czy podano pewność, a jeśli tak, to jaką? Po trzecie: czy wszystkie instytucje mają tę samą pewność? Po czwarte: co dokument mówi o źródłach i lukach w wiedzy? Po piąte: czy to pełna ocena, czy wersja jawna bez materiału dowodowego?2,3,4,6

„Prawdopodobne” w ocenie wywiadowczej nie znaczy „pewne”, a „niemal na pewno” nie znaczy „udowodnione”. Takie zdania są uczciwą informacją o granicach wiedzy. Ocena wywiadowcza jest jednym z etapów cyklu wywiadowczego (zob. mapę cykl wywiadowczy): odbiorca dostaje gotowy produkt, a nie surowe dane (zob. surowe dane i gotowy produkt wywiadowczy).2,5

Źródła

  1. Sherman Kent, CIA – Center for the Study of Intelligence, Words of Estimative Probability, „Studies in Intelligence” t. 8, nr 4 (przedruk CIA)
  2. Office of the Director of National Intelligence (USA), Intelligence Community Directive 203: Analytic Standards, 2.01.2015 (kopia Federation of American Scientists)
  3. Rząd Wielkiej Brytanii (Intelligence Analysis profession), Explaining uncertainty in UK intelligence assessment, 24.03.2025
  4. NATO, AJP-2 Allied Joint Doctrine for Intelligence, Counter-Intelligence and Security, Edition A, Version 2, luty 2016 (rozdz. 3 i 4)
  5. Ministerstwo Obrony Wielkiej Brytanii, JDP 2-00 Intelligence, Counter-intelligence and Security Support to Joint Operations, wyd. 4, sierpień 2023
  6. Office of the Director of National Intelligence (USA); kopia Senackiej Komisji ds. Wywiadu, Assessing Russian Activities and Intentions in Recent US Elections, ICA 2017-01D, 6.01.2017 (wersja odtajniona)
  7. Senacka Komisja ds. Wywiadu (SSCI, USA), Committee Findings on the 2017 Intelligence Community Assessment (ustalenia wstępne), 3.07.2018
  8. Rząd Wielkiej Brytanii (Foreign Office), Foreign Office Minister condemns Russia for NotPetya attacks, 15.02.2018
  9. Rząd Wielkiej Brytanii (FCDO), UK exposes series of Russian cyber attacks against Olympic and Paralympic Games (komunikat), 19.10.2020

Sprawdzono: 15 listopada 2026

Podcast TheScience.fm

Na celowniku

Rozmowy o bezpieczeństwie z uznanymi gośćmi.

Posłuchaj →