Projekt „Azorian”

Zaginięcie K-129

W 1968 r. K-129, radziecki okręt podwodny typu Golf II, wypłynął z bazy w Pietropawłowsku na Kamczatce i zaginął. USA zlokalizowały wrak ok. 1800 mil na północny zachód od Hawajów, na głębokości 16 500 stóp.¹

Według National Security Archive okręt zatonął w połowie marca 1968 r., a zginęła cała załoga.³

Statek do „wydobywania nodułów”

W 1970 r., po analizach, zespół inżynierów CIA i wykonawców uznał, że okręt da się podnieść. Statek „Hughes Glomar Explorer” budowano przez kolejne cztery lata.¹

Opinia publiczna znała go jako statek do głębinowego górnictwa należący do Howarda Hughesa; Hughes dostarczył CIA legendę o badaniach morskich i wydobywaniu nodułów manganowych z dna.^1,2

Przy projekcie pracowali m.in. inżynierowie firmy Global Marine; CIA opisuje głównego inżyniera statku, Shermana Wetmore’a, i jego mniej więcej dziesięcioosobowy zespół pracujący na 12-godzinnych zmianach.⁴

Lato 1974

„Glomar Explorer” dotarł nad miejsce 4 lipca 1974 r. i w pełnej tajemnicy prowadził tam prace przez ponad dwa miesiące.¹

Podczas podnoszenia 1750-tonowego, 132-stopowego fragmentu wraku sekcja pękła mniej więcej w połowie drogi i część spadła z powrotem na dno. Załoga wciągnęła na pokład to, co zostało w chwytaku.¹

W wydobytej części były ciała sześciu radzieckich marynarzy. Pochowano ich w morzu z wojskowym ceremoniałem; w 1992 r. dyrektor CIA Robert Gates przekazał prezydentowi Rosji Borysowi Jelcynowi film z tej ceremonii.¹

Przeciek i koniec projektu

7 lutego 1975 r. „Los Angeles Times” opublikował relację o operacji, a 18 marca 1975 r. Jack Anderson nadał o niej ogólnokrajowy reportaż telewizyjny.²

Według recenzji w czasopiśmie CIA „Studies in Intelligence” operacja wyszła na jaw, gdy „Los Angeles Times” opisał włamanie z czerwca 1974 r. do firmy powiązanej z Hughesem, która zapewniała projektowi przykrywkę. Planowaną drugą próbę wydobycia, MATADOR, odwołano.⁵

Według CIA pod koniec czerwca 1975 r. Sowieci skierowali w rejon wraku statek, który go pilnował, a Biały Dom odwołał dalsze prace.¹

„Ani nie potwierdzamy, ani nie zaprzeczamy”

Administracja prezydenta Forda ani nie potwierdzała, ani nie dementowała krążących informacji; stąd nazwa „odpowiedź Glomar”.²

Dziennikarka Harriet Ann Phillippi złożyła wniosek na podstawie ustawy o dostępie do informacji (FOIA) o dokumenty dotyczące prób nakłonienia mediów do niepublikowania informacji o „Glomar Explorer”. CIA odpowiedziała, że zaangażowania rządu USA nie można ani potwierdzić, ani zaprzeczyć. W 1976 r. sąd apelacyjny Dystryktu Kolumbii uchylił wyrok korzystny dla CIA i nakazał Agencji złożyć jawne oświadczenie, możliwie szczegółowo uzasadniające taką odmowę.⁶

Co odtajniono, a co nie

Wewnętrzną historię „Project AZORIAN: The Story of the Hughes Glomar Explorer” opublikowano w tajnym numerze „Studies in Intelligence” jesienią 1985 r.; z treści wynika, że napisano ją ok. 1978 r. CIA odtajniła ją po raz pierwszy w lutym 2010 r., z dużymi wyłączeniami: nie ujawniono m.in. przekroczeń kosztów, tego, jaką część okrętu wydobyto, ani tego, jakie informacje wywiadowcze z tego uzyskano.^3,5

W 2007 r. statek sprzedano firmie Transocean za 20 mln dolarów.⁵