Operacja „Trust”

Fikcyjne podziemie

Według pracy S. A. Harrisa z Naval Postgraduate School 1 grudnia 1920 r. Lenin polecił Dzierżyńskiemu zneutralizować zagrożenie ze strony emigracji. W 1922 r. Czekę zastąpiło GPU; operacją kierował szef kontrwywiadu Artur Artuzow.^4,5

Moskwa pokazywała emigracji i obcym wywiadom Monarchistyczną Organizację Rosji Centralnej (MOCR) jako krajowy ruch oporu. Jej szyldem było „Moskiewskie Miejskie Stowarzyszenie Kredytowe”, a słowo „Trust” oznaczało w korespondencji samą organizację.⁵

Według opisu zespołu w archiwum Hoover Institution radziecka policja polityczna kontrolowała organizację, by przenikać do antykomunistycznych grup emigracyjnych i nimi manipulować.²

Aleksandr Jakuszew

Twarzą „Trustu” był Aleksandr Jakuszew, wysoki urzędnik carskiej administracji. Według Harrisa pod koniec lata 1921 r. w Rewlu (Tallinnie) opowiadał o istnieniu organizacji, po powrocie do Rosji został aresztowany i zmuszony do współpracy z Czeką.^1,4

Na emigracji występował jako „minister spraw zagranicznych” MOCR. Pierwszą misję za granicą jako agent odbył pod koniec 1922 r.⁵

Oszukane wywiady

Według recenzji w „Studies in Intelligence” CIA kanałami emigracyjnymi otrzymywały przygotowane przez OGPU fałszywe informacje wywiady Polski, Francji i Wielkiej Brytanii. J. M. Roth pisze, że już w 1923 r. „Trust” utrzymywał stosunki z wywiadami polskim, brytyjskim, estońskim i fińskim.^1,5

Według książki Marka Świerczka w omówieniu Michała Kozłowskiego operację zapoczątkowano, wciągając wywiad estoński: kpt. Roman Birk został przewerbowany w 1922 r. Potem współpracę z fikcyjną organizacją podjęli polscy oficerowie, a polscy dyplomaci udostępnili Sowietom pocztę dyplomatyczną.⁶

Przemysław Olstowski w „Europa Orientalis” ocenia, że polski Oddział II stał się „rezonatorem” przekazu z Kremla i Łubianki dla wywiadów m.in. Francji, Wielkiej Brytanii i Japonii.³

Sawinkow i Reilly

W pokrewnej operacji („Syndykat-2”) do nielegalnego powrotu do Rosji nakłoniono Borysa Sawinkowa. Aresztowano go po przekroczeniu granicy w sierpniu 1924 r.; zmarł w maju 1925 r. w więzieniu na Łubiance w okolicznościach, które Harris i Roth uznają za niejasne.^1,4,5

Brytyjski agent Sidney Reilly, na którym od 1918 r. ciążył radziecki wyrok śmierci, pod koniec września 1925 r. po spotkaniu z Jakuszewem i Marią Szulc w Wyborgu przekroczył granicę przez kontrolowane przez GPU „okno” i na Zachodzie nikt go już nie widział.^1,4,5

Według recenzji CIA właśnie likwidacja Sawinkowa i Reilly’ego jako pierwsza podważyła zaufanie do „Trustu”.¹

Koniec: ucieczka Opperputa

W kwietniu 1927 r. jeden z głównych agentów OGPU, Edward Opperput (Edward Staunits), uciekł z Marią Szulc do Finlandii i publicznie ujawnił, że organizacja jest kontrolowana przez Sowietów. Przesłuchiwali go Finowie i oficerowie wywiadów innych państw. Według recenzji CIA po jego ucieczce „Trust” legł w gruzach.^1,5

W omówieniu Kozłowskiego: uciekinier występował w MOCR jako Kasatkin i dopiero w Finlandii ogłosił, że naprawdę nazywa się Opperput i jest agentem bolszewickich służb. W lipcu 1927 r. polska komisja pod przewodnictwem ppłk. Ludwika Bociańskiego, zamiast wyjaśnić sprawę, ją zatuszowała.⁶

Według streszczenia rozprawy doktorskiej Konrada Paduszka po ujawnieniu prowokacji polski wywiad odbudowywał sieć w ZSRR i ograniczył korzystanie z tajnych źródeł. Stracił przez to wgląd w politykę radziecką, co przyczyniło się do tego, że nie przewidział paktu Ribbentrop–Mołotow.⁷

Wersja radziecka i pamięć

Radziecką wersję utrwaliła powieść Lwa Nikulina (w recenzji CIA pod angielskim tytułem „The Swell of the Sea”); jej autor miał dostęp do akt OGPU. Blackstock uważał ją za lepsze źródło niż wiele prac radzieckich; recenzent CIA zarzucał mu, że opierając się na Nikulinie, zatarł prowokacyjny charakter operacji.¹

CIA opracowała w 1969 r. 78-stronicowe studium „The Trust”; jego kopia jest w Hoover Institution.²

Recenzent CIA nazwał „Trust” jedną z najbardziej udanych operacji zagranicznych OGPU. Historyk Richard Spence, przywoływany przez Rotha, twierdzi natomiast, że legenda operacji okazała się trwalsza niż jej rzeczywiste osiągnięcia.^1,5