Operacja „Ajax” (TPAJAX): obalenie Mosaddegha, 1953

Tło: ropa i spór z Wielką Brytanią

W marcu 1951 r. Iran postanowił znacjonalizować majątek Anglo-Iranian Oil Company (AIOC), co wywołało spór z Wielką Brytanią. FRUS podaje, że Mohammad Mosaddegh był premierem i ministrem obrony od 22 lipca 1952 do 15 sierpnia 1953 r.^1,4

1 marca 1953 r. dyrektor CIA Allen Dulles pisał prezydentowi Eisenhowerowi, że sytuacja w Iranie „powoli się rozpada” i rośnie ryzyko przejęcia władzy przez komunistów; oceniał, że znaczne części armii pozostaną wierne szachowi, ale łańcuch dowodzenia kontroluje Mosaddegh.⁵

Plan TPAJAX

Rozdział oficjalnego zbioru dokumentów Departamentu Stanu (FRUS) obejmujący marzec – sierpień 1953 r. nosi tytuł „Planowanie i realizacja operacji TPAJAX”. Wśród dokumentów jest „Streszczenie planu operacyjnego” z 1 czerwca 1953 r., datowane w Nikozji; osiem jego stron nadal nie jest odtajnionych.^6,7

Według noty redakcyjnej FRUS 1 lipca 1953 r. Kermit Roosevelt, szef Wydziału Bliskiego Wschodu i Afryki w pionie operacyjnym CIA, otrzymał wiadomość, że brytyjski premier zatwierdził plan.^2,4

Według Marka Gasiorowskiego CIA wykorzystała w operacji swoją irańską sieć propagandową TPBEDAMN, zbudowaną wcześniej przeciw komunistycznej partii Tudeh. Konsultant CIA Donald Wilber pracował nad planem z wywiadem brytyjskim, a oficer SIS Norman Darbyshire wskazał mu główną brytyjską sieć wpływu w Iranie, kierowaną przez braci Rashidianów.^3,8

15–16 sierpnia: pierwsza próba się nie udaje

Rano 16 sierpnia 1953 r. płk Nematollah Nasiri przyszedł z żołnierzami do domu premiera, by doręczyć mu dekret szacha o odwołaniu (datowany 13 sierpnia); straż premiera go aresztowała.^4,9

Tego samego dnia placówka CIA w Teheranie meldowała Centrali o niepowodzeniu i pisała, że szach został „podstępem” wypchnięty z kraju; za ostatnią szansę uznawała m.in. stanowczą postawę gen. Fazlollaha Zahediego i nagłośnienie sprawy przez radio w Bagdadzie.¹⁰

Według Gasiorowskiego zespół Roosevelta od rana 16 sierpnia improwizował nową strategię: przez te same sieci rozpowszechniał dekrety szacha i organizował demonstracje.⁸

19 sierpnia 1953

19 sierpnia placówka CIA depeszowała: „Obalenie Mosaddegha wydaje się bliskie sukcesu. Zahedi jest teraz w rozgłośni radiowej”. W tej samej depeszy ambasador Loy Henderson i szef placówki prosili o natychmiastowe przygotowanie 5 mln dolarów dla nowego rządu.¹¹

P.o. dyrektora CIA Charles Cabell pisał Eisenhowerowi o nieoczekiwanym, silnym zrywie ludności i wojska przeciw rządowi Mosaddegha i o tłumach na ulicach Teheranu wzywających do powrotu szacha. Szef sekcji irańskiej w pionie operacyjnym CIA John Waller oceniał, że ruch rojalistów z 19 sierpnia zawierał „duży element spontaniczności”.^12,13

Zahedi został premierem; FRUS datuje jego urząd od 15 sierpnia 1953 r., czyli od dekretu szacha. 26 sierpnia wymienił listy z prezydentem Eisenhowerem.^4,6

Długa droga do dokumentów

Tom FRUS o Iranie z 1989 r. nie zawierał żadnych dokumentów o roli CIA. Uzupełnia go tom retrospektywny „Iran, 1951–1954”, wydany w czerwcu 2017 r. (drugie wydanie 2018), który dokumentuje tajne operacje administracji Trumana i Eisenhowera.^1,14,15

Oryginalne depesze TPAJAX najpewniej zniszczono w latach 60., a mikrofilmy z kopiami później, zgodnie z harmonogramem zatwierdzonym przez archiwa USA. Część depesz w FRUS pochodzi z transkrypcji zrobionych przez historyków CIA pod koniec lat 70.¹⁶

W 2013 r. CIA ujawniła fragment wewnętrznej historii „The Battle for Iran” (z połowy lat 70.), w której wprost przyznaje, że planowała i pomogła przeprowadzić zamach; dokument stwierdza, że przewrót przeprowadzono „pod kierownictwem CIA, jako akt polityki zagranicznej USA”.^3,17

Wersja tej historii udostępniona w 2014 r. zawiera najwyraźniejsze dotąd odniesienia CIA do udziału Brytyjczyków, którego żaden z dwóch rządów formalnie nie przyznał.¹⁷

Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychBrytyjska część przedsięwzięcia bywa w opracowaniach nazywana operacją „Boot” (według Dana Lomasa – kryptonim SIS).¹⁸