Czerwona Orkiestra (Rote Kapelle)

Skąd nazwa

Nazwę „Rote Kapelle” nadali sami naziści. Federalna Centrala Kształcenia Politycznego (bpb) pisze, że zaczęła się jako zbiorcze określenie niemieckiego kontrwywiadu wojskowego, a Niemieckie Muzeum Historyczne – że Gestapo objęło nią kilka różnych grup oporu. Według Miejsca Pamięci Niemieckiego Ruchu Oporu (GDW) Gestapo wykryło krąg Harnacka i Schulze-Boysena latem 1942 r. i prowadziło śledztwo pod tą wspólną nazwą.^1,2,4

Raport badacza amerykańskiego Archiwum Narodowego (NARA) wiąże nazwę z żargonem ówczesnego wywiadu radzieckiego, w którym nadajniki nazywano „pozytywkami”, a radiooperatorów „muzykantami”.³

Berlin: krąg Harnacków i Schulze-Boysenów

Według GDW w latach 1940–1941 powstała luźna sieć siedmiu berlińskich kręgów, łącząca ponad 150 przeciwników nazizmu: studentów, artystów, dziennikarzy i urzędników, w tym wiele kobiet. Dokumentowali zbrodnie nazistów, kolportowali ulotki i naklejali karteczki, pomagali prześladowanym.²

Arvid Harnack od 1935 r. pracował w dziale amerykańskim Ministerstwa Gospodarki Rzeszy. Harro Schulze-Boysen od 1934 r. był zatrudniony w wydziale „Obce lotnictwa” Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy.^5,6

W latach 1940–1941 Harnack i Schulze-Boysen przekazywali Związkowi Radzieckiemu informacje o znaczeniu wojskowym; na początku 1941 r. poinformowali pracownika ambasady radzieckiej o przygotowaniach do napaści. Harnack rozmawiał też z przedstawicielami ambasady USA.^2,5

Według Niemieckiego Muzeum Historycznego pierwsze informacje dotarły do Moskwy pod koniec października 1941 r. Bpb podaje, że latem 1942 r. niemiecki kontrwywiad wojskowy przechwycił radziecki radiogram, w którym Schulze-Boysen występował pod prawdziwym nazwiskiem. Zakres kontaktów z Moskwą był według bpb długo przedmiotem sporu.^1,4

Siatka w Europie Zachodniej

Raport NARA opisuje Leopolda Treppera jako agenta radzieckiego wywiadu wojskowego, który w 1939 r. zbudował siatkę w Europie Zachodniej. Obok Belgii, Francji i Holandii oraz Berlina wymienia „Lucy Ring” działający z neutralnej Szwajcarii.³

Według NARA pierwszych agentów aresztowano w Belgii wiosną 1942 r., a przez następne półtora roku w Niemczech, Paryżu i Brukseli zatrzymano łącznie ponad 600 osób.³

Brytyjskie Archiwum Narodowe przechowuje m.in. akta MI5 z przesłuchania oficera Gestapo Rudolfa Rathkego (1945), zawierające szczegóły niemieckiego śledztwa w sprawie siatki (sygn. KV 2/411).⁷

Aresztowania, procesy, egzekucje

Harro Schulze-Boysena aresztowano 31 sierpnia 1942 r., Arvida i Mildred Harnacków – 7 września 1942 r. na Mierzei Kurońskiej. Od sierpnia 1942 r. do wiosny 1943 r. Gestapo zatrzymało według bpb 126 osób, według Niemieckiego Muzeum Historycznego ok. 130.^1,4,6,8

Gestapo przedstawiało grupę jako radziecką organizację szpiegowską; członków sądzono za zdradę przed Sądem Wojennym Rzeszy, który pod koniec 1942 r. wydał pierwsze wyroki śmierci. Harnacka skazano 19 grudnia.^2,5

22 grudnia 1942 r. w więzieniu Berlin-Plötzensee stracono jedenastu członków, m.in. Harro i Libertas Schulze-Boysenów oraz Arvida Harnacka.^4,5,6

Mildred Harnack sąd skazał 19 grudnia 1942 r. na sześć lat ciężkiego więzienia. Hitler uchylił wyrok i polecił przeprowadzić drugi proces, który 16 stycznia 1943 r. zakończył się karą śmierci. Zamordowano ją 16 lutego 1943 r. w Plötzensee.⁸

Według GDW zamordowano ponad pięćdziesięciu członków. Niemieckie Muzeum Historyczne podaje co najmniej 57 osób, w tym 19 kobiet, skazanych na śmierć, straconych, zamordowanych bez wyroku lub zmarłych śmiercią samobójczą w areszcie.^1,2

Po wojnie

Bpb pisze, że w RFN członków grupy przez dziesięciolecia zniesławiano jako komunistycznych „zdrajców ojczyzny”, a wielu historyków zachodnioniemieckich traktowało ją jako organizację szpiegowską. Historiografia NRD idealizowała ją jako ścisłą komunistyczną grupę kadrową antyfaszystowskich bohaterów.⁴

Amerykański kontrwywiad wojskowy (CIC) interesował się sprawą głównie jako źródłem wiedzy o metodach wywiadu radzieckiego. W 1952 r. agent CIC spotkał się z Manfredem Roederem, byłym sędzią Luftwaffe i oskarżycielem w procesie. W 1979 r. ukazała się opracowana przez sztab kontrwywiadu CIA historia „The Rote Kapelle”.³

Urząd dzielnicy Berlin-Lichtenberg zapowiedział na 22 grudnia 2022 r. uroczystość przy pomniku „Rote Kapelle” przy Schulze-Boysen-Straße w 80. rocznicę zamordowania jedenastu członków sieci.⁹