Czym była sprawa „Żelazo”
Instytut Pamięci Narodowej opisuje „Żelazo” jako operację przeprowadzoną w RFN na przełomie lat 60. i 70. XX w. Wywiad PRL nawiązał kontakt z kryminalistami i przejmował skradzione przez nich wyroby jubilerskie i inne cenne przedmioty. Według IPN część z nich przywłaszczyli oficerowie MSW, a najprawdopodobniej także prominentni działacze partyjni.1
Najważniejszym źródłem jest tom „Afera »Żelazo« w dokumentach MSW i PZPR” (seria „Dokumenty”, t. 55), który wybrali i opracowali Witold Bagieński i Piotr Gontarczyk. Zawiera relacje braci Janoszów, dokumenty archiwalne SB z lat 1962–1984, wyjaśnienia funkcjonariuszy, ustalenia MSW i dokumenty partyjne do 1989 r.1,4
Bracia Janoszowie i wywiad
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług omówienia PAP Mieczysław i Kazimierz Janoszowie byli tajnymi współpracownikami SB i informowali o polskich emigrantach w RFN; trzeci brat, Jan, był kontaktem operacyjnym. Kierownictwo Departamentu I uznało ich za nieprzydatnych operacyjnie.3
W wydaniu IPN najstarszy dokument sprawy to charakterystyka tajnego współpracownika o pseudonimie „Maj” z 2 grudnia 1962 r., a w aktach pojawia się też „Kamieja”. W marcu 1970 r. sporządzono notatkę ze spotkania z „Kamieją” i „Majem”.4
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług PAP komisja MSW ustaliła, że bracia działali za wiedzą Departamentu I jako grupa przestępcza, a łup z kradzieży, napadów i oszustw – złoto, biżuteria, złote zegarki – miał być dzielony między nich a MSW.3
Przerzut i łup
Tytuły dokumentów w tomie IPN pokazują przebieg sprawy: 9 maja 1971 r. w Słubicach Kazimierz Janosz przekazał przedstawicielom MSW dwie walizki; w 1972 r. powstały raporty o sprawie „Kamieja-Żelazo” i plan transakcji „Żelazo II”, informacja o uzyskanych „walorach” (8 listopada 1972 r.) i raport płk. Adama Duszy o przekazaniu wyrobów ze złota do przedsiębiorstwa „Jubiler” (25 listopada 1972 r.).4
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychIle było kosztowności, nie wiadomo dokładnie. Według PAP szef MSW gen. Czesław Kiszczak mówił o ok. 65–130 kg złota, kamieni szlachetnych i biżuterii, które miały trafić do kasy MSW, a część zagarnęli funkcjonariusze resortu.3
Ujawnienie w 1984 r.
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług PAP w 1984 r. Mieczysław Janosz zażądał zwolnienia brata, tymczasowo aresztowanego pod zarzutem przestępstw kryminalnych; według notatki Rakowskiego Kiszczak zwolnił Kazimierza, by zapewnić milczenie.3
Dokumenty z 1984 r. w tomie IPN to m.in. sprawozdanie komisji powołanej do zbadania sprawy (9 lipca 1984 r.), przesłane przez Kiszczaka Wojciechowi Jaruzelskiemu 12 lipca, list Milewskiego do Jaruzelskiego (18 lipca), notatki Mieczysława F. Rakowskiego z zamkniętego posiedzenia Biura Politycznego (19 listopada) i sprawozdanie komisji Biura Politycznego (4 grudnia 1984 r.).4
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług PAP komisja MSW nie ustaliła, kto zagarnął kosztowności; stwierdziła braki i celowe niszczenie dokumentów oraz niechęć oficerów do ujawnienia prawdy.3
Skutki
Mirosław Milewski był od 1969 r. dyrektorem Departamentu I, w latach 1971–1980 wiceministrem, a w latach 1980–1981 ministrem spraw wewnętrznych. Według katalogu IPN w maju 1985 r. usunięto go z Biura Politycznego i kierownictwa PZPR w konsekwencji afery „Żelazo”, a w czerwcu 1986 r. Centralna Komisja Kontroli Partyjnej usunęła go z partii.2
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług PAP pozostali uczestnicy dostali partyjne nagany i upomnienia, sprawy nie skierowano do prokuratury i nikt nie odpowiedział karnie.3
Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychRMF FM podało w 2007 r., że śledztwo umorzono na początku lat 90. z powodu przedawnienia, a prokurator pionu śledczego IPN uważał, że sprawa przedawniona nie jest.5
Źródła
- Instytut Pamięci Narodowej, oprac. Witold Bagieński, Piotr Gontarczyk, Warszawa 2013, Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR (seria „Dokumenty”, t. 55) – opis publikacji
- Instytut Pamięci Narodowej, katalog kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL, Mirosław Milewski – biogram
- PAP (Tst), dzieje.pl, 30.12.2013, Afera Żelazo w dokumentach MSW i PZPR
- Instytut Pamięci Narodowej (2013), Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR – spis treści i wykaz dokumentów
- RMF FM, rmf24.pl, 16.01.2007, Śledztwo ws. afery „Żelazo” wznowione?
Sprawdzono: 7 listopada 2026