Jan Kowalewski

Kryptolog wojny 1920 roku

Sejm w uchwale z 2020 r. opisuje go jako łodzianina, młodego inżyniera, porucznika z uzdolnieniami językowymi i matematycznymi. Po odzyskaniu niepodległości zorganizował i prowadził wydział Biura Szyfrów Sztabu Generalnego, w którym stworzył komórkę kryptoanalizy.¹

Według uchwały w latach 1919–1920 kierowany przez niego radiowywiad przechwycił i rozszyfrował kilka tysięcy szyfrogramów obcych armii, głównie sowieckiej. Dowództwo znało dzięki temu najtajniejsze decyzje sztabu przeciwnika, co miało rozstrzygający wpływ na plany Józefa Piłsudskiego.¹

Monografia wydana w 2023 r. przez Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku i ABW podaje, że nowy szyfr „Rewolucja”, wprowadzony przez Armię Czerwoną w 1920 r., złamał w ciągu kilku godzin razem z matematykiem prof. Stefanem Mazurkiewiczem. Przytacza też relację Mieczysława Wyżła-Ścieżyńskiego o 410 depeszach sowieckich odczytanych w samym sierpniu 1920 r., zastrzegając, że nie była to pełna liczba.²

Za wyniki z lat 1919–1920 otrzymał Krzyż Virtuti Militari, który wręczył mu gen. Władysław Sikorski.²

Po wojnie z bolszewikami

W III powstaniu śląskim był szefem wywiadu sztabu wojsk powstańczych.¹

W 1923 r. przez trzy miesiące szkolił z kryptografii oficerów wywiadu japońskiego. Monografia ABW pisze, że pomógł w ten sposób stworzyć japońskie biuro szyfrów.^2,3

Był attaché wojskowym w Moskwie w latach 1928–1933 – tamtejsze władze uznały go za persona non grata – a następnie w Bukareszcie w latach 1933–1937. W latach 1938–1939 kierował spółką importową TISSA.^2,3

II wojna światowa i emigracja

W latach 1941–1944 kierował w Lizbonie Placówką Łączności z Kontynentem i prowadził działania wywiadowcze przeciw państwom Osi w ramach tzw. Akcji Kontynentalnej.^1,3

Po wojnie pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii jako sowietolog; w latach 1950–1953 wydawał w Londynie miesięcznik „East Europe and Soviet Russia”. Zmarł w Londynie 31 października 1965 r.^2,3

Pamięć

14 sierpnia 2020 r., w setną rocznicę Bitwy Warszawskiej, Sejm przyjął uchwałę upamiętniającą jego zasługi, a Senat ogłosił rok 2020 Rokiem Jana Kowalewskiego. Uchwała wymienia też pośmiertny Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski.¹

Jego życiu poświęcono m.in. tom IPN pod redakcją Dariusza Roguta (2022) i monografię pod redakcją Grzegorza Nowika i Stefana Artymowskiego (2023).^2,3