Okres międzywojenny
Tajna służba Litwy wywodzi się z wojskowej „jednostki wiadomości”, przemianowanej 27 października 1918 r. na Jednostkę Wywiadu. Policja polityczna zmieniała potem nazwy: od sierpnia do grudnia 1923 r. był to Wydział Kryminalny B Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w latach 1924–1926 Jednostka Policji Politycznej, od początku 1927 r. Jednostka A Zarządu Policji Kryminalnej, a od 1928 r. 1. Jednostka. 1 czerwca 1933 r. Zarząd Policji Kryminalnej przekształcono w Departament Bezpieczeństwa Państwa, a jego 1. Jednostka stała się Policją Bezpieczeństwa.3
10 czerwca 1940 r. szef departamentu Augustinas Povilaitis polecił zniszczyć akta; 15 czerwca 1940 r. sowieckie czołgi zajęły pozycje przy siedzibie departamentu. Povilaitisa 23 lipca 1940 r. przewieziono do więzienia na Łubiance w Moskwie, a w 1941 r. skazano na śmierć. Wielu funkcjonariuszy musiało emigrować, zmienić nazwisko lub się ukrywać; innych zesłano lub rozstrzelano.3
Po 1990 r.
26 marca 1990 r. rząd utworzył Departament Bezpieczeństwa Państwa przy Radzie Ministrów; pierwszym dyrektorem został Mečys Laurinkus. Pod koniec 1991 r. departament przekształcono w Krajową Służbę Bezpieczeństwa, 31 lipca 1992 r. w jej miejsce powstała Służba Bezpieczeństwa, a 9 maja 1994 r. przywrócono Departament Bezpieczeństwa Państwa. W 1994 r. Sejm uchwalił ustawę o VSD.2
Ustawa o VSD z 20 stycznia 1994 r. (nr I-380) stanowiła, że departament odpowiada przed Sejmem i Prezydentem Republiki.4
Ustawą z 23 grudnia 2010 r. zniesiono funkcję prowadzenia postępowań przygotowawczych, a 1 czerwca 2011 r. wyodrębniono z departamentu Sekretariat Ochrony Tajemnic. 17 października 2012 r. Sejm przyjął nową ustawę o wywiadzie, która uchyliła ustawę i statut VSD; departament działa na jej podstawie od 1 stycznia 2013 r. W czerwcu 2017 r. sejmowa Komisja Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony poparła zmiany dające funkcjonariuszom wywiadu dodatkowe uprawnienia, m.in. do użycia broni i siły fizycznej.2
Zadania
Ustawa o wywiadzie określa rolę departamentu i powierza mu neutralizowanie zagrożeń dla bezpieczeństwa narodowego. Wywiad oznacza tu zbieranie, analizę i przekazywanie informacji o zagrożeniach zewnętrznych, a kontrwywiad – te same działania wobec zagrożeń wewnętrznych oraz ich neutralizowanie. Informacje, wnioski i zalecenia VSD trafiają m.in. do Sejmu, Prezydenta i rządu.1
VSD jest jedyną cywilną służbą wywiadowczą Litwy. Wywiad i kontrwywiad wojskowy prowadzi Drugi Departament Śledczy przy Ministerstwie Obrony Narodowej (ang. Second Investigation Department). Miejsca związane z wywiadem w regionie, które można dziś zwiedzać, w tym w Wilnie, pokazuje mapa muzeów wywiadu.1
Ocena zagrożeń 2026
VSD i wywiad wojskowy AOTD publikują co roku wspólną, jawną ocenę zagrożeń dla bezpieczeństwa narodowego, zgodnie z art. 8 i 26 ustawy o wywiadzie. Wydanie z 2026 r. opiera się na informacjach sprzed 6 lutego 2026 r.5
Ocena przewiduje, że konwencjonalne zagrożenie wojskowe dla Litwy pozostanie w najbliższym czasie niskie, ale Rosja rozbudowuje brygady do dywizji i tworzy nowe jednostki przy wschodniej flance NATO, także w obwodzie królewieckim; po zawieszeniu broni mogłaby odbudować siły szybciej. GRU planuje i koordynuje w Europie, w tym na Litwie, akcje sabotażowe, werbując coraz częściej osoby z przeszłością kryminalną przez długie łańcuchy pośredników. W lipcu 2025 r. na Litwie spadły dwa drony Gerbera – jeden z ładunkiem wybuchowym – a Białoruś wykorzystuje przemyt papierosów balonami do wywierania presji.5
Źródła
- Valstybės saugumo departamentas (VSD), Intelligence and counterintelligence
- Valstybės saugumo departamentas (VSD), Development of the State Security Department from 1990
- Valstybės saugumo departamentas (VSD), Lithuanian Security Service in 1918–1940
- Seimas Republiki Litewskiej, Law on the State Security Department, No I-380 (20.01.1994, ze zm. do 6.10.2008), oficjalny przekład angielski
- VSD i AOTD (Ministerstwo Obrony Litwy), National Threat Assessment 2026
Sprawdzono: 19 listopada 2026