Od planu „Andreas” do Sachsenhausen
Według The National Archives na początku 1940 r. Hitler zarządził uruchomienie wytwórni fałszywych funtów. Banknoty miały być zrzucane z samolotów nad Wielką Brytanią, by podważyć zaufanie do waluty i wywołać chaos przed inwazją. Tego planu nie zrealizowano.2
Muzeum Banku Anglii nazywa pierwszy etap operacją „Andreas” (1940). W 1942 r. wznowiono ją jako operację „Bernhard” pod kierunkiem majora SS Bernharda Krügera (w pisowni muzeum: Friederich Bernhard Krueger). Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu (USHMM) podaje, że rozkaz wydał w 1942 r. Heinrich Himmler, a celem było zalanie rynku fałszywymi funtami i wywołanie kryzysu finansowego.1,3
W grudniu 1942 r. wytwórnię założono w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen pod Berlinem. Według Miejsca Pamięci i Muzeum Sachsenhausen mieściła się w barakach 18 i 19 tzw. małego obozu; pracował w niej m.in. rysownik Leo Haas, który w 1944 r. naszkicował wnętrze baraku 18.2,4
Więźniowie przy maszynach
Krüger wybrał w obozach więźniów, którzy znali się na grawerstwie, druku, grafice i bankowości. Muzeum Banku Anglii podaje, że w Sachsenhausen zgromadzono 142 więźniów pochodzenia żydowskiego. Byli to robotnicy przymusowi; The National Archives wspomina, że wśród nich byli też ludzie skazani wcześniej za fałszerstwo.1,2
Więźniowie rozpoznali ok. 150 zabezpieczeń banknotów, wykonali płyty do druku banknotów 5-, 10-, 20- i 50-funtowych i dopracowali papier, który wyglądem i w dotyku przypominał prawdziwy. Gotowe banknoty postarzali, pocierając je i składając. Numeracji nie udało się rozpracować, dlatego powtarzano numery seryjne prawdziwych banknotów.1
Ekspert Banku Anglii znalazł w podróbkach tylko kilka niedoskonałości. Stwierdził, że bez porównania z prawdziwym banknotem różnicę trudno byłoby zauważyć nawet grafikowi (akta MEPO 3/2400).2
Do czego służyły fałszywe funty
Według The National Archives Niemcy wydrukowali w ciągu ok. dwóch i pół roku 8 965 085 banknotów o wartości nominalnej 134 610 945 funtów. Płacili nimi za import z neutralnej Szwecji i Szwajcarii; podróbki trafiały też do Hiszpanii i Portugalii, gdzie istniał czarny rynek walut.2
Fałszywe funty znajdowano przy niemieckich szpiegach, którym walutę kupiono w Lizbonie. MI5 odnotowało ironię sytuacji: jeden niemiecki urząd sprzedawał podróbki, a drugi je kupował (akta KV 4/465).2
Muzeum Banku Anglii pisze, że pieniądze miały finansować pracę wywiadu i zakupy, w tym złota.1
Jak Bank Anglii wykrył podróbki
Pierwszy fałszywy banknot wykryto w 1943 r.; przeszedł przez brytyjski bank w Maroku. Urzędnik Banku Anglii zauważył, że numer seryjny figuruje już w księgach jako banknot wycofany i „zapłacony”, więc musiał to być falsyfikat.1
Gdy okazało się, że problem jest powszechny, Bank wycofał z obiegu wszystkie banknoty o nominale wyższym niż 5 funtów. Banknot 10-funtowy wrócił w 1964 r., 20-funtowy w 1970 r., a 50-funtowy w 1981 r., już w nowej, trudniejszej do podrobienia formie.1
Według akt Skarbu banknoty od 10 funtów wzwyż przestały być prawnym środkiem płatniczym 1 maja 1945 r., głównie z powodu trudności z kontrolą dewizową, a nie fałszerstw. Pod koniec 1945 r. pospiesznie wprowadzono nowy banknot 5-funtowy z metalowym paskiem.2
MI5 oceniło w 1945 r., że niemiecki cel – podważenie zaufania do banknotów Banku Anglii – został osiągnięty, bo neutralne państwa przyjmowały je tylko z dużym dyskontem (akta KV 4/465).2
Koniec: Austria i jezioro Toplitz
Gdy klęska Niemiec stała się prawdopodobna, więźniów przeniesiono do Austrii. Według The National Archives wytwórnię przeniesiono do Redl-Zipf w Alpach, gdzie przed nadejściem Amerykanów wydrukowano niewiele; większość banknotów spalono, a resztę i maszyny zatopiono w jeziorze Toplitz. Planu zabicia więźniów nie wykonano. Siły USA wyzwoliły ich 6 maja 1945 r.1,2
Śledztwo Scotland Yardu pod kierunkiem głównego inspektora W. H. Rudkina ustaliło, że do obiegu trafiło 671 622 banknotów o wartości 10 368 445 funtów: ok. 1,5 mln na Bliskim Wschodzie, ok. 3 mln we Francji i krajach Beneluksu, większość reszty na Półwyspie Iberyjskim. Ok. 20 mln funtów uznano za zaginione, prawdopodobnie na dnie jeziora.2
Muzeum Banku Anglii podaje, że w 1959 r. prasa doniosła o znalezieniu przez nurka skrzyń z fałszywymi banknotami 5-funtowymi, a kilka tygodni później także płyt drukarskich. Według The National Archives nurków opłacił niemiecki magazyn, a odzyskane pieniądze zniszczyły władze austriackie i Bank Anglii.1,2
Jednym z ocalałych więźniów był słowacki drukarz Adolf Burger, autor wspomnień o pracy w wytwórni (1983).1
Źródła
- Alison Cook, Bank of England Museum, 26.01.2024, Operation Bernhard
- The National Archives (UK), blog (bez daty i autora na stronie), Bombing with bank notes (akta KV 2/279, KV 4/465, MEPO 3/2400, FO 1046/268, T 160)
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, Counterfeit British bank note (fotografia z opisem)
- Gedenkstätte und Museum Sachsenhausen, museum-digital: brandenburg, nr inw. III 578, Leo Haas, „Block 18” (rysunek, 1944)
Sprawdzono: 7 listopada 2026