Gladio i sieci stay-behind

Czym była sieć stay-behind

Według sprawozdania włoskiej komisji parlamentarnej do spraw terroryzmu i zamachów z 1992 r. sieć przygotowano na wypadek kryzysu w państwach NATO. Miała chronić terytoria i ludność, które znalazłyby się pod okupacją, i pomóc przywrócić tam legalną władzę i prawowite instytucje.¹

Sieci różniły się skalą. Luksemburska komisja kontroli parlamentarnej wywiadu ustaliła w 2008 r., że w tym kraju nigdy nie było więcej niż dwunastu agentów: nieopłacanych ochotników w uśpionych komórkach, które się nawzajem nie znały. Mieli zbierać informacje i przerzucać ludzi (eksfiltracja i infiltracja), a nie prowadzić sabotaż ani walkę zbrojną.³

Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychBelgijską sieć według streszczenia ustaleń tamtejszej komisji parlamentarnej, opublikowanego przez Statewatch, prowadziły wspólnie cywilna służba bezpieczeństwa (STC/Mob) i wywiad wojskowy (SDRA 8). Poza oporem po ataku radzieckim planowano ewakuację ważnych osób i tajnych dokumentów oraz utrzymanie łączności z ministrami.⁵

Włochy: od SIFAR do 1990 r.

Pierwsze kroki podjęto w 1951 r. (notatka wywiadu wojskowego SIFAR z 8 października 1951 r.). Porozumienie SIFAR z CIA zawarto według sprawozdania komisji 28 listopada 1956 r.¹

W latach 1963–1969 założono 139 ukrytych składów broni i materiałów, zwanych Nasco (zob. schowek terenowy). 24 lutego 1972 r. karabinierzy przypadkiem natrafili na jeden z nich w Aurisinie; likwidację składów zakończono w czerwcu 1973 r.¹

18 października 1990 r. premier Giulio Andreotti przesłał komisji dokument „Il cosiddetto SID parallelo – il caso Gladio” („Tak zwany równoległy SID – sprawa Gladio”). 27 listopada 1990 r. zarządził rozwiązanie struktury.¹

Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług dziennika „Il Post” 24 października 1990 r. Andreotti potwierdził istnienie Gladio w przemówieniu w Izbie Deputowanych.⁶

Koordynacja: komitety CPC i ACC

Według raportu luksemburskiego sieci koordynowały kolejno: tajny komitet Unii Zachodniej (od 1949 r.), komitet CPC (od 1951 r.) i komitet ACC (od 1958 r.), opisany jako regionalny komitet sześciu państw. Każda sieć narodowa zachowywała autonomię.³

Włochy przystąpiły do CPC 19 maja 1959 r., a do ACC 15 kwietnia 1964 r. Włoska komisja uznała, że oba komitety nie były integralną częścią Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego. Leopold Nuti w artykule w „Journal of Strategic Studies” nazywa natomiast CPC strukturą NATO utworzoną przez Sojusz w 1952 r., a ACC – organem łącznikowym państw NATO, które miały sieci stay-behind, powołanym głównie do ich ujednolicenia.^1,4

Rząd RFN w odpowiedzi dla Bundestagu z maja 1991 r. stwierdził, że nie ma instytucji NATO koordynującej Gladio.⁷

Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług Statewatch ACC koordynował sieci dziesięciu państw (Belgii, Danii, Francji, Niemiec, Włoch, Luksemburga, Holandii, Norwegii, Wielkiej Brytanii i USA), a ostatnie posiedzenie odbył 23–24 października 1990 r. Szef belgijskiej jednostki SDRA 11, sekretariatu CPC, odmówił komisji odpowiedzi, powołując się na poufność w NATO, i komisja zarzuciła ten wątek.⁵

Rozliczenia w Europie w 1990 r.

22 listopada 1990 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie afery Gladio. Stwierdził w niej, że organizacja przez ponad 40 lat wymykała się demokratycznej kontroli i była kierowana przez tajne służby państw we współpracy z NATO; potępił tajne tworzenie takich sieci, zażądał pełnego śledztwa i wezwał rządy do rozwiązania wszystkich tajnych sieci wojskowych i paramilitarnych. Protokół posiedzeń z 19–23 listopada 1990 r. ukazał się w Dzienniku Urzędowym WE C 324 z 24 grudnia 1990 r.^2,8,9

W Luksemburgu premier Jacques Santer 14 listopada 1990 r. polecił rozwiązać sieć, a 17 grudnia poinformował o niej komisję instytucji Izby Deputowanych; komisja uznała, że nie ma podstaw do śledztwa parlamentarnego.³

W RFN rząd poinformował w maju 1991 r., że rozwiązanie organizacji stay-behind BND zostało zarządzone, a poszczególne kroki mają się zakończyć przed końcem 1991 r.⁷

W Szwajcarii sprawę badała parlamentarna komisja śledcza (PUK EMD, sprawozdanie z 17 listopada 1990 r.). Tajna organizacja oporu P-26, w obecnej formie od 1981 r., liczyła ok. 400 osób przy planowanych 800 i miała m.in. kilkaset pistoletów maszynowych i materiały wybuchowe. Komisja wskazała brak podstawy prawnej i uznała P-26 za potencjalne zagrożenie dla porządku konstytucyjnego. Rada Federalna rozwiązała P-26 14 listopada 1990 r., a tajną służbę wywiadowczą P-27 – 12 grudnia 1990 r.; w 2018 r. opublikowała zanonimizowany raport Pierre’a Cornu z 1991 r. o P-26.^10,11,12,13

Legalność i kontrola we Włoszech

Włoska komisja ustaliła, że parlamentarny komitet do spraw służb nie został o Gladio poinformowany, a to służby decydowały, których premierów i ministrów obrony wtajemniczyć. Giovanni Spadolini jako premier (1981–1982) według sprawozdania nigdy nie został poinformowany.¹

Ocenę samego powstania sieci komisja pozostawiła parlamentowi, z uwzględnieniem sytuacji lat 50. Naruszenie ustawy o reformie służb z 1977 r. (nr 801) nazwała natomiast „systematycznym, bezceremonialnym i całkowicie zamierzonym”.¹

Strategia napięcia: co ustalono, a co jest tezą

Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 1990 r. stwierdza, powołując się na śledztwa sądowe, że wojskowe tajne służby lub ich niekontrolowane odgałęzienia brały udział w poważnych aktach terroryzmu i przestępstwach. Nie przypisuje tych czynów samemu Gladio.²

W debacie włoskiej komisji nad projektem sprawozdania (23 maja 1991 r.) Cicciomessere mówił, że w aktach nie ma epizodów udziału Gladio w działaniach wywrotowych. Macis przedstawił do sprawdzenia hipotezę, że sieć służyła jako zaplecze logistyczne i przykrywka dla „brudnych operacji”, a możliwe użycie materiałów wybuchowych z Nasco nazwał wątkiem badanym przez sędziów. Były to opinie członków komisji, nie jej ustalenia.¹⁴

W sprawdzonej przez nas części sprawozdania z 1992 r. komisja nie przypisuje Gladio odpowiedzialności za zamachy; zarzuty prokuratury w Padwie i sędziego Felice Cassona relacjonuje jako zarzuty. Leopoldo Nuti (2007) stwierdza, że udostępnione dokumenty nie potwierdzają tezy o udziale Gladio w nielegalnych działaniach związanych z terroryzmem końca lat 60. i lat 70.^1,4

Luksemburska komisja nie znalazła związku miejscowej sieci z zamachami bombowymi z lat 1984–1986.³

Według mediów i opracowań · brak potwierdzenia w źródłach oficjalnychWedług „Il Post” do 2001 r. sprawą zajmowały się cztery prokuratury i odbyło się dziesięć procesów; żaden nie zakończył się wyrokiem skazującym.⁶